عرفان و حکمت
صفحه‌اصلیدانشنامهمقالاتپرسش پاسختماس با ما
کانال تلگرام عرفان و حکمت
فهرست عناوین دانشنامه بر اساس حروف الفبا
آ-ا ب پ ت ث ج چ ح خ د ذ ر ز ژ س ش ص ض ط ظ ع غ ف ق ک گ ل م ن و ه ی

مثنوی

محمدرضا حکیمی

محمود حلبی

محیی‌الدین ابن عربی

ابوعبدالله محيى‌الدين محمد بن على بن محمد بن العربى الحاتمى (۵۶۰ - ۶۳۸ق : ۱۱۶۵-۱۲۴۰م )، معروف به شيخ اكبر، انديشمند، عارف و صوفى بزرگ جهان اسلام . وی در مشرق ، ابن عربى خوانده مى شود تا از ابوبكر ابن العربى (م ۵۴۳ق /۱۱۴۸م )، قاضى ، محدث و فقيه اندلسى، متمايز گردد.

مراقبه

مراقبه کشیک نفس را کشیدن است که مبادا اعضا و جوارح را به خلاف وادارد و عمر عزیز را که هر آنی از آن بیش از تمام دنیا و مافیها قیمت دارد ضایع بگرداند. مراقبه یعنی غافل از حضور حضرت حق جلَّ شأنه نباشد. ذکر و فکر بدون مراقبه نه تنها نافع نیست که گاه مضر است. مراقبه در حکم پرهیز و ذکر و فکر در حکم دارو است.

مرحله

مرحله در لغت، مسافت یك روز راه است كه مسافر طی می‌كند و عبارت است از دو منزل یعنی دو بَرید و در اصطلاح مجموع چند منزل را كه دارای احكام همانند هستند، مرحله می‌نامند و به همین اعتبار به هر یك از عوالم مرحله می‌گویند . (سیر و سلوک (طرحی نو در عرفان عملی شیعی)) .

مسارعت

مسارعت یعنی در آنچه بر آن عزم نموده، مسارعت کند، چون در این راه آفاتی است و برای سالک در هر مقام متناسب با حال او مانعی پدید می‌گردد. سالک باید بسیار زرنگ و باهوش باشد و قبل از آن که مانعی بدو دست یابد و دامان او را آلوده کند، وظیفۀ خود را انجام دهد و در راه وصول به مقصد دقیقه‌ای فروگذار نکند.

مسافر در سیر و سلوک

مسافر در سلوک الی الله جان انسان است که از آن تعبیر به روح، روان و نفس نیز می‌شود. همۀ موجودات به سوی پروردگار در حرکتند و از این قاعده هیچ موجودی استثنا نیست. زن و مرد بودن تأثیری در سلوک ندارد، زیرا از هر دو صنف به کمال رسیده‌اند. هویت‌های اقلیمی، جغرافیایی و فرهنگی نیز در این راه تأثیر ندارند، زیرا مسافر حقیقی جان است . سلمان فارسی با سابقۀ آتش‌پرستی از اهل‌بیت شد.

مست

مست (اصطلاح عرفانی): سالک عاشق که از باده هستی، از خود بیخود شده است (سیر و سلوک (طرحی نو در عرفان عملی شیعی)). مست و شهيد:اهل جذبه را گويند(شرح مرادات حافظ).

مشارطه

مشارطه نوعی تلقین به نفس و بسیار مؤثّر است و باید جدّی گرفته شود و پیوسته انجام شود. امروزه بسیاری از كارهای درست یا نادرست، با تلقین به اشخاص و جوامع صورت می‌پذیرد. تلقین حتی نسبت به مردگان تأثیر دارد و لذا تلقین میت یکی از دستورات دینی ماست. پس سالک که دلی زنده و روحی سرزنده دارد، باید از آن بهره بجوید.

مصباح الانس

مصباح الانس كه نام كامل آن،«مصباح الأنس بين المعقول و المشهود» است، شرحى است مزجى كه شمس الدين محمد بن حمزه فَنارى، مشهور به ابن فَنارى( ۸۳۴- ۷۵۱ ق)، به زبان عربى، بر مهم‌ترين اثر صدر الدين قونَوى؛ يعنى«مفتاح الغيب» يا «مفتاح غيب الجمع و الوجود» نگاشته است.

معاد جسمانی

در این نوشتار بعد از بیان رابطه تناسخ و معاد جسمانی به گونه مختصر اشاره‌ای به نظر صدر المتالهین در معاد جسمانی شده است.

معاد عرفانی

گرچه اصل معاد مورد اتفاق همه نحله‌های فکری فرهنگی اسلامی است لکن تحليل‌های مختلفی از آن ارائه مي‌شود. اهل عرفان با محوریت «عود»، «رجعت» و «رجوع»، کيفيت معاد و مسائل پيرامون آن را تبیین می‌کنند.

معراج

واژه «معراج» یکی از اصطلاحات عرفانی است،که ناظر به نظام هستی و قوس نزول و صعود می‌باشد؛ در این نوشتار این واژه را مورد توجه و بررسی قرار می‌دهيم.

معروف کرخی

مغبچه

مغبچه در لغت یعنی فرزند مغ و در اصطلاح عرفانی مرشد حقیقی باشد و با پیر مغان، ترسابچه و صنم باده فروش مترادف و همان ساقی می‌باشد.

مقام

سالک که به درجه‌ای از درجات سلوک همانند توکل، تسلیم، رضا و... می‌رسد، اگر در آن درجه دارای ثبات باشد، آن درجه برای او «مقام» محسوب می‌گردد و اگر آن درجه ملکه نشده، بلکه به صورت حالِ گذرا برای او تحقق دارد، «حال» به حساب می‌آید.

مقام ذات

عارفان مسلمان كل نظام هستی را در شش مرحله دسته‌بندی مي‌كنند:

  • ۱. مقام غيب‌الغيوبي ذات
  • ۲. تعين اول
  • ۳. تعين ثاني
  • ۴. عالم عقل
  • ۵. عالم مثال
  • ۶. عالم ماده

با اندكي تأمل درمی‌یابیم اين نظم به قوس نزول اختصاص دارد، و قوس صعود كه تماماً در حضرت جامعة انسان كامل و مباحث ناظر به قيامت و انواع آن است، در این نوشتار بحث ما در باب مقام ذات غيب‌الغيوبي است.

مقصد سیر و سلوک

هدف در راه سلوك «انسان کامل» شدن است كه با «تکمیل اسفار اربعه» صورت می‌پذيرد، ولي سفر اول مهم‌تر است كه سلوك در آن اختیاری است. پايان اين سفر «معرفى الله» است و چون مقصود از اين معرفت، شناخت شهودی است، سالک واصل به مقام معرفت، به «لقاء الله» بار می‌يابد.

مکتب تفکیک

مکتب تفکيک یا جریان تفکيک در اصطلاح «مکتبی فکری ـ رفتاری است که توسّط مرحوم آیت‌الله میرزا مهدی اصفهانی در اواسط قرن چهاردهم هجری قمری در مشهد مقدّس تأسيس شد و پس از آن توسّط پيروان وی در مشهد، تهران، قم و .... استمرار يافت و اساس آن مخالفت جدی با عرفان و حکمت صدرائی و بی‌اعتنائی به عقل و شهود عرفانی در کشف معارف اعتقادی و ضرورت بهره‌گيری از نقل» می‌باشد.

مکتب عرفانی نجف اشرف

مکتب عرفانی نجف اشرف در قرن اخیر ـ که می‌توان آن را عرفان شیعی فقاهتی نام نهاد وگاه نیز به طریقه معرفت نفس تعبیر می‌شود ـ مكتبی است كه توسط مرحوم آيت الله سيّد علی شوشتری در نجف پايه‌گذاری شد و به وسيله شاگرد ايشان مرحوم آيت الله حاج ملا حسينقلی همدانی توسعه یافت. مرحوم آيت الله حاج ملا حسينقلی همدانی با تربيت شاگردانی بسيار از جمله مرحوم آيت الله حاج سيد احمد كربلایی، مرحوم آيت الله حاج ميرزا جواد ملكی تبریزی، مرحوم آيت الله حاج شيخ محمد بهاری اين مكتب عرفانی را در نجف اشرف و كربلا و قم و برخی دیگر از شهرهای شیعی استمرار بخشيد و پس از آن نيز به دست مرحوم آيت الله قاضی و شاگردان بزرگوارشان تأثیر شگرفی بر جامعه تشيّع نهاد.

ملا عبدالله زنوزی

ملا قلی جولا

در مورد هویّت و شخصیّت استاد سلوکی و عرفانی مرحوم آیة الحقّ و العرفان حاج سیّد علی شوشتری، یعنی مرحوم ملا قلی جولا رضوان الله تعالی علیهما همواره این سؤال مطرح بوده است که ایشان کیست؟ و این معارف را از کجا اخذ نموده است؟!

در نوشتار حاضر به حول و قوّة خدا، به قدر وسع به این مسأله خواهیم پرداخت.

ملا هادی سبزواری

حاج ملّا هادى سبزوارى حكيم، فيلسوف و عارف بزرگ قرن سيزدهم است که حوزه درس علوم عقلی را در زادگاه خود سبزوار به پا داشت و توانست حکمت متعالیه را در حوزه های ایران کاملا رواج دهد وی در عرفان عملی و سیر و سلوک الی الله هم دست طولایی داشت چنانچه هنگام ورود به كرمان، در مدرسه معصوميّه آن شهر قريب يك سال با كمال تواضع و فروتنى به نام «هادى آقا» به عنوان مسئول نظافت مدرسه، به نفس‌كشى و ریاضت پرداخت.

ملاصدرا

ملامحسن فیض کاشانی

ملامحسن فیض کاشانی عارف، حکیم و محدث نامی قرن یازدهم هشت سال نزد ملاصدرا به تحصيل حكمت الهى و نيز انجام رياضت‌هاى شرعى و مجاهدت‌هاى نفسانى مى‌پردازد تا اين كه سرانجام روزنه‌اى به عالم قدس و راهى به دنياى بى پايان علوم باطنى بر او گشوده مى‌شود. او كه اكنون به دامادى صدرالتألهین مفتخر است از طرف او به لقب «فيض» نيز خوانده مى‌شود.

مناجات شعبانیه

مناجات شعبانیه را که از شیواترین دعاها و دلنشین‌ترین اسرار عالیه عرفانی است، سیّد ابن طاووس از ابن خالوَیْه نقل نموده است و أمیرالمؤمنین علیّ بن أبی طالب و ائمّه طاهرین از اولاد او علیهم السّلام در ماه شعبان آنرا قرائت می‌کردهاند.

مناظره آیت الله جوادی آملی با استاد سیدان

«بحثی پیرامون مسأله‌ای از معاد در محضر استاد عبدالله جوادی آملی و استاد سید جعفر سیدان» نام جزوه‌ای است که به قلم آیت الله شیخ مهدى مرواريدحفظه‌الله… این جزوه، بعدها مکرراً به صورت کتاب به چاپ رسید اما با توجه به در دسترس نبودن صوت یا فیلم این جلسات، به دلایلی چند، در واقع‌نمایی این گزارش تردید جدی وجود دارد

منزل

منزل در لغت، محلی است كه مسافر در آنجا برای استراحت نزول می‌كند و از آنجا كه غالباً این استراحت را در سه یا چهار فرسخی قرار می‌داده‌اند، به مسافت چهار فرسخ (كه همان مسافت برید است) یك منزل می‌گویند(سير و سلوك منسوب به علامه بحرالعلوم، ص ۲۳(پاورقی).) و در اصطلاح، منزل همان مقام است.

منصور حلاج

موانع سیر و سلوک

سفر الی الله مانند هر پديده ديگری در ظرفی خاص و از عللی مخصوص نشأت می‌گيرد و پديد می‌آيد و چون هر پديده ديگر می‌تواند با موانعی در پيدايش يا دوام روبه‌رو گردد. موانع سلوک يا دافعند و يا رافع. يعنی يا از اصل سلوک جلوگيری می‌نمايند و يا از ادامه آن مانع می‌شوند. موانعی که رافعند و از ادامه سلوک الی الله جلوگیری می‌نمايند در بخش «آفات سفر الی الله» مورد بررسی قرار می‌گیرند. در اين فصل فقط به موانعی می‌پردازيم که از اصل سلوک جلوگیری می‌کنند و نمی‌گذارند شخص به سفر الی الله بپردازد.

مولوی

از شيخ مؤيد الدّين جَندى سؤال كردند كه: «خدمت شيخ صدر الدّين [ِ قونوی] در شأن مولوى چه مى‌گفت؟» گفت:

«و اللّه! روزى با خواصّ ياران مثل شمس الدّين ايكى و فخر الدّين عراقى و شيخ سعيد فرغانى و غيرهم نشسته بودند. سخن از سيرت و سريرت مولانا بيرون آمد. حضرت شيخ فرمود: اگر بايزيد و جنيد در اين عهد بودندى، غاشيه[: پوشش زین اسب] اين مرد مردانه برگرفتندى و منّت بر جان خود نهادندى. خوان‌سالار فقر محمّدى او است. ما به طفيل وى ذوق مى‌كنيم.»

مولی محمد بیدآبادی

شاگردان مولی محمد بیدآبادی نیز از مشاهیر و بزرگان بوده‌اند و او مستعدان زیادی را در علوم حکمی و سیر و سلوک علم آموخت و دستگیری کرد برای نمونه می‌توان از حکیم ملا علی نوری مدرس بزرگ حکمت متعالیه و صدرالدین کاشف دزفولی عارف مشهور نام برد.

می (اصطلاح عرفانی)

می (اصطلاح عرفانی) به معنای: ۱- جوشش عشق، ۲- مراقبه (اين معنا را جز در سخنان استاد، در جایی ديگر ندیدم. ر.ک: لب اللباب، ص۳۱.) (سیر و سلوک (طرحی نو در عرفان عملی شیعی)).

میخانه

میخانه (اصطلاح عرفانی): مراد، جای شراب چکانیدن، آن شراب تجلیات الهی باشد که انوارش به نظر عارفان حقیقت می‌تابد و ایشان هميشه بدو ناظر و حاضراند و اين مرتبه اولیا و انبیاست (رساله میر سید علی همدانی).

میرزا احمد آشتیانی

میرزا جوادآقا تهرانی

میرزا حسن کرمانشاهی

حکیم میرزا حسن کرمانشاهی، در سال ۱۲۵۰ در کرمانشاه متولد شد. البته بنابر نقلی دیگر تاریخ ولادت وی دقیق روشن نیست؛ اما وفات وی که در هشتاد یا نود سالگی بوده است، تولدش را بین سالهای ۱۲۴۶ـ۱۲۵۶ نشان می دهد .

میرزا محمد طاهر تنکابنی

محمد طاهر تنکابنی از خاندان فقیه نصیری است.

او حدود پنجاه سال در مدرسه سپهسالار می زیست و اشکالات فلسفه مشاء را برای طالبین علم حل می کرد.در تهران محضر درس برخی از مشهورترین حکیمان و عارفان و نیز فقیهان نامدار را دریافت .

میرزا طاهر تحصیلات خود را در ادبیات عرب و فارسی، منطق، ریاضیات، طب، الهیات، عرفان، اخلاق، فقه، حدیث، تفسیر به پایان رسانید و اکثر عمر خود را به تدریس علوم معقول در مدرسه عالی ناصری (مدرسه سپهسالار جدید) مشغول بود همچنین او نه تنها در فلسفه و حکمت؛ بلکه در تمامی دانش های معقول و منقول توانمند به شمار می رفت و در هیأت و طب قدیم کمتر کسی به پایش نمی رسید؛ در مدرسه کاظمیه و مدرسه عالی حقوق و علوم سیاسی به تدریس معقول مشغول بود.

میرزا محمد مهدی الهی قمشه ای

میرزا مهدی آشتیانی

میرزا مهدی اصفهانی

مرحوم آیت‌الله میرزا مهدی غروی اصفهانی رضوان‌الله‌علیه مشهور به میرزا مهدی اصفهانی بنیان‌گذار جریان تفکیک در سال ۱۳۰۳ هجری قمری در اصفهان متولد شد. در ۹ سالگی پدر خويش؛ میرزا اسماعیل اصفهانی؛ را از دست داد پس از تحصیلات مقدماتی و خواندن اندکی فقه‌ و اصول نزد استادان محلی، در حدود ۱۲ سالگی(۱۳۱۵ ه.ق)، رهسپار كربلاي معلا گشت. بارزترين ويژگي‌ میرزا مهدی اصفهاني برخورد بسیار شديد او با حكمت و عرفان است.

میرزا هاشم اشکوری گیلانی

حکیم میرزا هاشم اشکوری اگر چه در فلسفه، دقت‌های زیادی داشت و ژرف کاوی‌های وی در این عصر از اهل فن مخفی نمانده‌است، ولی تدریس عرفان نظری در تهران بدو منحصر بود. آقا میرشهاب الدین نیریزی با وجود آن که در مشرب عرفان صاحب ذوق بود و خود از پرورش یافتگان آقاعلی مدرس و جلوه و صهبای قمشه‌ای به شمار می‌رفت، طالبان این علم را به استاد آقا میرزا هاشم اشکوری ارجاع می داد.

میکده

ميکده (اصطلاح عرفانی) به معنای: ۱- میخانه، ۲- جای مناجات بنده با حق به طریق محبّت، ۳- مجلس انس دوستان، ۴- خرابات، ۵- خانقاه (سیر و سلوک (طرحی نو در عرفان عملی شیعی)).