کانال تلگرام عرفان و حکمت
عرفان وحکمت
در پرتو قرآن وعترت
دانشنامه
  • مقاله

    بخش مقالات و یادداشتها دربرگیرنده نوشته‌های علمی‌ای است که شرائط درج در بخش دانشنامه را ندارد.
    مقاله متنی علمی است که نسبة طولانی و دارای ارجاعات و تحقیق باشد.
    یادداشت یا فیش متن علمی کوتاهی است که می‌تواند در دراز مدت تأمین کننده محتوای یک مقاله باشد.
  • دانشنامه

    دانشنامه، به ارائه مباحث علمی کلی و جامع مربوط به یک مدخل می‌پردازد.
    منظور از مدخل در اینجا یک اصطلاح (مانند: توحید افعالی، اعیان ثابته و...) یا اسم خاص (کتاب، شخصیت و ...) یا موضوع خاص (مانند: ادله وحدت وجود، تاریخ فلسفه، ...) است که به طور طبیعی در فضای مجازی مورد جستجو قرار می‌گیرد.
    در ذیل مدخل‌ها می‌توانید به فهرست مقالات، یادداشتها و پرسش و پاسخهای مرتبط با آن موضوع نیز دست پیدا کنید. بخشی از محتوای مدخل‌ها برگرفته‌ای از یک متن دیگر است که می‌توانیداز طریق عنوان «متن اصلی» به آن مراجعه کنید.

عرفان عملی

انتشار: یکشنبه ۵ ذی‌القعده ۱۴۳۵ - بروزرسانی: جمعه ۱۹ شعبان ۱۴۳۷
نویسنده: استاد حجة الاسلام و المسلمین علی امینی نژاد
منبع: حکمت عرفانی؛ تحریری از درس‌های عرفان نظری استاد سید یدالله یزدان‌پناه ، صفحهٔ ۵۷ تا ۶۱

عرفان عملی به مجموعه برنامه‌هايی که سالک عملاً در خود پیاده می‌کند تا منازل و مقامات را طی کرده و در نهايت به لقاء حق‌تعالی نائل آيد گویند.در این نوشتار با جوانب مختلف این موضوع همچون محورهای اساسی در عرفان عملی، تفاوت عرفان عملی با علم عرفان نظری، مقايسه عرفان عملى با اخلاق، آشنا می‌شویم.


فهرست
  • ↓۱- تعریف
  • ↓۲- محورهای اساسی در عرفان عملی
  • ↓۳- مراد از عمل در عرفان عملی
  • ↓۴- تفاوت عرفان عملی با علم عرفان عملی
  • ↓۵- مقايسه عرفان عملى با اخلاق
  • ↓۶- نوشتارهای مرتبط
  • ↓۷- پانویس

تعریف

عارف مسلمان هميشه خود را بين مبدأ مادى و مقصد الهى مشاهده مى‌كند و اين احساس را در خود مى‌يابد كه مى‌بايست با سير و سلوك و برنامه‌هاى عملى، منزل به منزل، مقاماتى را طى نموده تا به آن مقصد نهايى دست يابد. مبدأ حركت عالم مادّه و مقصد نهايى خداى سبحان است و عارف مى‌خواهد قدم به قدم، اين مسير را طى كند تا به آن مقصد نهايى برسد. عارف مسلمان خود را پشت پرده‌ها و حجاب‌هاى فراوان و زمخت مى‌يابد كه حقايق را از وى پوشانده است. بايد آرام‌آرام اين حجاب‌ها و موانع از بين برود تا به مقام اوج كه معرفت زلال حقايق هستى است دست پيدا كند.

عارفان در اين مسير مقامات و منازلى را رصد كرده‌اند كه طالبانِ حقيقت به ارشاد و دستگيرى استاد راه، منزل به منزل و مقام به مقام سير وجودى يافته تا آنجا كه به وصول حق كه از آن به «مقام فناء» و «بقاء بعد از فناء» و «مقام توحيد» ياد مى‌شود، نائل مى‌آيند.


بنابراين در تعريف عرفان عملى مى‌توان گفت:

مجموعة برنامه‌ها و دستوراتى كه يك سالك عملاً در خود پياده مى‌كند تا آنكه منازل سلوك را يكى پس از ديگرى سير نمايد و به حق نائل شود، عرفان عملى است.

اين دستورالعمل‌ها ممكن است امورى ظاهرى بوده و يا آنكه مربوط به باطن انسان و ضمير او باشد. لكن در امور ظاهرى نيز جنبه باطنى مدنظر است، از اين روى تمام دستورات عرفان عملى با صبغة باطنى تنظيم شده است.


محورهای اساسی در عرفان عملی

با اندكى دقت، معلوم مى‌شود، حداقل دو محور اساسى در عرفان عملى وجود دارد. يكى آنكه در عرفان عملى هدف خداوند متعال و وصول به حق است چرا‌كه با نگاه به حق‌تعالى طريقت و سلوك معنا مى‌يابد. و ديگر آنكه عرفان عملى يك حقيقت سيرى است و طىّ منازل و مقامات در آن ديده مى‌شود، و سالك راه خدا، اين منازل را به صورت ترتيبى و با نظمى حساب شده مى‌پيمايد تا به مقصد اصلى نائل آيد.


مراد از عمل در عرفان عملی

مراد از عمل در عرفان عملى، اعم از عمل جوارحى و عمل جوانحى است. به بيان ديگر اعمال ظاهرى و اعمال باطنى هر دو در علم سلوك مطرح‌اند، لكن همچنان‌كه گفته شد در عرفان عملى و بلكه مطلق عرفان، صبغة باطن‌گرايى چهره غالب است، از همين روى اعمال و دستورات ظاهرى نيز با رويكرد باطنى كه به صورت معاملات قلبى خود را نمايان مى‌سازد، مدنظر مى‌باشند. چرا‌که در عرفان عملي محور اصلي فعاليت دل و قلب است و عمدة سير و سلوک در اين ساحت معنا پيدا مي‌کند. شرک خفي، ايمان، خلوص، يقظه، توبه، تقوا، خيالات و خطورات، حبّ و بغض و بسياري ديگر از مقولاتي که در عرفان عملي مطرح هستند، همه و همه اموري قلبي و مرتبط با دل آدمي مي‌باشند، لذا عارف در سلوک خود، درصدد تحصيل «قلب سليم» است. [۱]

تفاوت عرفان عملی با علم عرفان عملی

هرچند واژه عرفان عملى در موارد متعددى تسامحاً بر علم عرفان عملى اطلاق مى‌گردد لكن بايد دانست كه بين عرفان عملى و علم عرفان عملى تفاوت است. آنچه تاكنون شرح آن گذشت، نفس عرفان عملى بود. عرفان عملى يعنى آنكه شخصى عملاً وارد سير و سلوك شده، مقامات را يكى پس از ديگرى تحت نظارت استاد حاذقى طى كند تا به مرحله وصول و فناء دست يابد، نفس اين حقيقت را عرفان عملى يا سير و سلوك مى‌گويند. لكن عارفان با استفاده از شريعت و با بهره‌گيرى از تجارب سالکانة شخصى خود كه به تدريج و در طى عملى مسير سلوك حاصل نمودند، دست به تدوين و تنظيم علمىِ منازل و مقامات و احوالِ سالك زدند و مجموعه‌هاى بديعى به صورت كتاب و فن و علم عرضه كردند، و علم عرفان عملى را پايه‌ريزى نمودند.

بنابراين:

علم عرفان عملى، بررسى عالمانه و مداقه‌هاى خردمندانه پيرامون سلوك و تجارب سالکانة عارفان و رياضات و مجاهدات صوفيان است. لذا پس از شكل‌گيرى علم عرفان عملى كه اوج خود را در منازل السائرين اثر خواجه عبدالله‌ انصارى نشان داده است، اين علم از بهترين مقدمات ورود به عرفان عملى و سلوك به حساب مى‌آيد.

محقق قيصرى كه شرح وى بر فصوص الحكم ابن عربى، متن درسى حوزه‌هاى عرفانى است، در تعريف علم عرفان عملى مى‌گويد:

«معرفة طريق السلوك والمجاهدة لتخليص النفس عن مضايق القيود الجزئية واتصالها الى مبدئها». [۲]

(علم عرفان عملي) شناخت راه سلوک و مجاهده است تا نفس از تنگناهاي قيود جزئي رهايي يافته و به مبدأ خويش (که حق تعالي است) متصل گردد.

محمد بن حمزه فنارى، در كتاب مصباح الانس كه شرحى بر مفتاح الغيب قونوي‌ است و طالبان عرفان و معرفت پس از شرح قيصرى بر فصوص الحكم، آن را از اساتيد فن فرامى‌گيرند، علم عرفان عملى را اين ‌گونه تبيين مى‌كند. او مى‌گويد:

(علم) تعمير الباطن بالمعاملات القلبيّة بتخليته عن المهلكات وتحليته بالمنجيات فعلم التصوف والسلوك. [۳]

(دانشِ) آباد كردن درون با معاملات قلبى به سبب تخليه جان از مهلكات (كه اسباب شقاوت‌اند) و آراسته كردن درون به منجيات (كه اسباب نجات و سعادت‌اند)، علم تصوف و سلوك نام دارد.


مقايسه عرفان عملى با اخلاق

منبع این قسمت کتاب سیر و سلوک آیت الله علی رضائی تهرانی می‌باشد

متن اصلی: تفاوت دو شیوه تربیتی عرفان عملی و اخلاق - نویسنده: آیةالله حاج شیخ علی رضائی

علم عرفان عملى شباهت‌هاى فراوانى با علم اخلاق دارد.[۴]

  • از يك سو گرايش به باطن در هر دو به چشم مى‌خورد،
  • از سويى ديگر وجهه همّت هر دو دانش تطهير و پاكسازى ظاهر و باطن انسان است
  • و از ديگر سو مفاهيم و واژه‌هاى مشترك بين علم عرفان عملى و علم اخلاق فراوان است،

اما با همة اين همسانى‌ها بين علم عرفان عملى و علم اخلاق تفاوت‌هاى بسيار جدى وجود دارد كه منشأ تمييز كامل ميان آن دو است.
  • تفاوت اول: پویایی و تحرک در عرفان بیشتر پایدارتر و ریشه‌دارتر می‌باشد.
  • تفاوت دوم: اخلاق در صدد تقويت نفس است، اما عرفان در صدد فناي نفس است.
  • تفاوت سوم: در عرفان عملي خطر بيشتر و مهلک‌تر است، ولي در اخلاق خطر و ضرر کمتر است.
  • تفاوت چهارم: به دليل همين فراواني خطرات در عرفان، داشتن استاد لازم است، اما در اخلاق گرچه وجود استاد بهتر است، اما ضروري نيست.
  • تفاوت پنجم: در عرفان عملي خروج از تيررس شيطان ممکن است، ولي در اخلاق عملي اين کار ميسر نيست.

نوشتارهای مرتبط

واژه شناسی عرفان و تصوف

عرفان

عرفان نظری

پانویس

۱. يَوْمَ لاَ يَنفَعُ مَالٌ وَلاَ بَنُونَ .إِلاَّ مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (شعراء، ۸۸، ۸۹).

۲. شرف‌الدين داوود قيصري، رسائل قيصري، به تصحيح سيدجلال‌الدين آشتياني رحمة الله علیه، رسالة التوحيد والنبوة والولاية، ص ۷.

۳. محمد بن حمزه فنارى، مصباح الانس، طبع سنگي، ص ۶.

۴. از اين بحث مي‌توان وجوه مشابهت و مفارقت نفس سلوک و اخلاق را نيز دريافت.

مربوط به دسته های: عرفان عملی -