کانال تلگرام عرفان و حکمت
عرفان وحکمت
در پرتو قرآن وعترت
دانشنامه
  • مقاله

    بخش مقالات و یادداشتها دربرگیرنده نوشته‌های علمی‌ای است که شرائط درج در بخش دانشنامه را ندارد.
    مقاله متنی علمی است که نسبة طولانی و دارای ارجاعات و تحقیق باشد.
    یادداشت یا فیش متن علمی کوتاهی است که می‌تواند در دراز مدت تأمین کننده محتوای یک مقاله باشد.
  • دانشنامه

    دانشنامه، به ارائه مباحث علمی کلی و جامع مربوط به یک مدخل می‌پردازد.
    منظور از مدخل در اینجا یک اصطلاح (مانند: توحید افعالی، اعیان ثابته و...) یا اسم خاص (کتاب، شخصیت و ...) یا موضوع خاص (مانند: ادله وحدت وجود، تاریخ فلسفه، ...) است که به طور طبیعی در فضای مجازی مورد جستجو قرار می‌گیرد.
    در ذیل مدخل‌ها می‌توانید به فهرست مقالات، یادداشتها و پرسش و پاسخهای مرتبط با آن موضوع نیز دست پیدا کنید. بخشی از محتوای مدخل‌ها برگرفته‌ای از یک متن دیگر است که می‌توانیداز طریق عنوان «متن اصلی» به آن مراجعه کنید.

میرزا مهدی آشتیانی

انتشار: یکشنبه ۵ ذی‌القعده ۱۴۳۵ - بروزرسانی: سه‌شنبه ۷ شعبان ۱۴۳۶
منبع: دائره المعارف بزرگ اسلامی ، ج اول، مقاله 229. (پیوند منبع)
فهرست
  • ↓۱- میرزا مهدی آشتیانی (۱۳۰۶ ـ ۱۳۷۲ ق : ۱۲۶۸ ـ ۱۳۳۲ ش)
  • ↓۲- اساتید
  • ↓۳- آثار
  • ↓۴- مآخذ:

میرزا مهدی آشتیانی (۱۳۰۶ ـ ۱۳۷۲ ق : ۱۲۶۸ ـ ۱۳۳۲ ش)

آشتياني، ميرزامهدي (۱۳۰۶-۱۳۷۲ق/۱۸۸۸-۱۹۵۲م)، حکيم، عارف و دانشمند شيعي ايراني، در تهران زاده شد. پدر او ميرزاجعفر برادرزاده و داماد حاج‎‎‎‎ميرزا محمدحسن آشتياني (د ۱۳۱۹ق/۱۹۰۱م) ملقب به «ميرزاکوچک»، از عالمان بزرگ تهران بود. ميرزامهدي دوران کودکي و نوجواني را در تهران گذراند.

اساتید

پس از فراگيري قرآن و مقدمات علوم، براي آموختن علوم رايج زمان، در درس استادان مشهور تهران شرکت کرد.

ادبيات، اصول و فقه را در حد سطح، نزد پدر و سپس در حوزۀ درس آقا‎شيخ‎حسن طالقاني و آخوندملا عبدالرسول فرا گرفت.

خارج فقه و اصول را نزد شيخ‎فضل‎الله نوري (مقـ ۱۳۲۷ق/۱۹۰۹م) و آقاسيدعبدالکريم مدرّس مدرسۀ مروي تهران و ديگر عالمان بنام تهران، آموخت.

مباني رياضيات را در مکتب شيخ‎عبدالحسين سيبويه، ميرزاغفّاريان نجم‎الدّوله، ميرزا‎جهانبخش بروجردي منجّم و آقاشيخ‎محمدحسين رياضي تعليم ديد.

فلسفة مشّاء را نزد ميرزاحسن کرمانشاهي و حکمت اشراق و عرفان را نزد آقاميرزا‎هاشم اشکوري و حکمت متعالي را نزد سيدالحکما‎آقامير شيرازي، فرا گرفت.

طب قديم را نزد ميرزامحمد‎حسين و ميرزاابوالقاسم نائيني و طبّ جديد را به وسيلة ميرزاعلي‎اکبرخان‎ناظم‎الاطبّاء و ميرزاابوالحسن‎خان‎ رئيس‎الاطباء آموزش ديد (مدرس، ۵/۲۷۳).


آشتياني در ۱۳۲۷ق/۱۹۰۹م براي ادامۀ تحصيلات عالي عازم عتبات شد و در نجف در درس آخوندملامحمدکاظم خراساني (۱۲۵۵-۱۳۲۹ق/۱۸۳۹-۱۹۱۱م) شرکت کرد، ولي به علت بيماري پس از يک سال اقامت به ايران بازگشت. در سال ۱۳۲۹ق/۱۹۱۱م بار ديگر به عتبات سفر کرد و در درس سيدمحمدکاظم يزدي (۱۲۴۷-۱۳۳۷ق/۱۸۳۱-۱۹۱۸م) شرکت جست. پس از اقامت کوتاهي باز به ايران برگشت و براي سومين‎بار عازم عتبات گرديد و در اين سفر در درس مشايخ ديگر مانند سيدمحمدفيروزآبادي (د ۱۳۴۵ق/۱۹۲۷م)، نائيني (۱۲۷۷-۱۳۵۵ق/۱۸۶۰-۱۹۳۶م)، آقا‎ضياءالدين‎ عراقي (۱۲۸۷-۱۳۶۱ق،۱۸۷۰-۱۹۴۲م) و محقق اصفهاني حاضر شد (خياباني، ۲۵۸). با اينکه وي در مجموع، مدت کوتاهي در درس عالمان نجف حضور يافت، اما به دليل مهارت علمي و دانشي که طي سالها اندوخته بود، به گفتۀ خودش، از همۀ استادان ياد شده به دريافت اجازۀ روايت و اجتهاد نايل آمد (همانجا).

آشتياني در مدت اقامت در عتبات، در کنار تعلّم، به تعليم و تدريس علوم عقلي و نقلي پرداخت. وي بازگشت به ايران را برماندن در عتبات ترجيح داد. مدتي در قم و اصفهان و مشهد ساکن شد و به تدريس پرداخت و سرانجام به زادگاهش تهران برگشت و براي هميشه در اين شهر ماندگار گشت و به تدريس پرداخت و حوزة درسيِ وسيعي را به‎ويژه در حکمت و عرفان، پديد آورد.


حاج‎ميرزامهدي، با بسياري از دانشهاي روزگارش آشنا بود و در اکثر اين علوم تبحّر داشت. در ادب، فقه، اصول، کلام، تفسير و رياضي استاد بود. بيشترين مهارت او در فلسفه و عرفان بود و تأثير تربيتي و علمي وي بر شاگردانش از طريق اين دو دانش بود. از اين‎رو، او را مي‎توان از پيروان فلسفة متعاليِ صدرايي در دوران معاصر دانست. وي نه تنها يک عالم ديني متبحّر و فيلسوفي بلندپايه و عارفي آشنا به عوالم نظري بود، بلکه انساني معتقد و عالمي عامل و اهل سیر و سلوک بود و اين بر قدر علمي و مرتبت اجتماعي و تأثيرگذاري وي بر شاگردانش مي‎افزود.

از ويژگيهاي او اين بود که در محدودة جغرافيايي ايران و عراق و نيز در دايرۀ کتاب و مدرسه ماندگار نشد و به سير و سياحت نيز پرداخت و از اين رهگذر تجربه‎هاي فراوان به دست آورد. وي پيش از سفر اول به نجف به بخارا رفت و يک سال در آنجا ماند و ضمن آشنايي با مردم و عالمان آن ديار، به تدريس پرداخت و دوبار به مصر سفر کرد. هندوستان و نيز بسياري از کشورهاي اروپايي مانند فرانسه، ايتاليا، بلژيک و انگلستان را ديد و در اين جهانگردي با متفکران و فيلسوفان آن کشورها آشنا شد و بحثها و برخوردهاي علمي وفکري داشت (همانجا). در حوزة تعليم و تربيت او شاگردان بسياري پرورش يافته‎اند.

آثار

آشتياني داراي تأليفات چندي است که عمدتاً دربارة عرفان و فلسفه نوشته شده است. برخي از آثار وي عبارتند از:

۱. اساس‎التوحيد، فارسي، تهران، ۱۳۳۰ش.

۲. تعليقه ‎رشيقه ‎علي ‎شرح ‎منظومه‎السبزواري، عربي.

۳. حاشيه بر اسفار، عربي.

۴. حاشيه بر شفاء.

۵. حاشيه بر کفايه‎الاصول آخوند خراساني.

۶. حاشيه بر مکاسب شيخ‎انصاري.

۷. حاشيه بر رسائل شيخ‎انصاري.

۸. رساله‎اي در جبر و تفويض و علم اجمالي و طلب و اراده و وحدت وجود و قاعدة صدور.

۹. حاشيه بر فصوص محيي‎الدين عربي.

۱۰. حاشيه بر فصوص فارابي.

۱۱. حاشيه بر مصباح‎الانس (مدرس، ۵/۲۷۳؛ صدوقي، ۶۴).


او پس از يک عمر تلاش علمي در سن ۶۴ سالگي درگذشت و در قم در رواق بالاسر حضرت‎معصومه(ع) به خاک سپرده شد.

مآخذ:

  • ۱. استادي، رضا، مقدمه چهارده رسالة فارسي، تهران، چهل‎ستون مسجد‎جامع، ۱۴۰۳ق، صص ۱۱-۱۲؛
  • ۲. خياباني تبريزي، ملاعلي، علماء‎معاصرين، تهران، مطبعة اسلاميه، ۱۳۶۶ق، صص ۲۵۷-۲۵۸؛
  • ۳. شريف رازي، محمد، آثارالحجه، قم، برقعي، ۱۳۳۲ش، ص ۲۳۰؛
  • ۴. صدوقي سها، منوچهر، تاريخ حکماء و عرفاء متأخّر بر صدر‎المتألّهين، تهران، انجمن اسلامي حکمت و فلسفه ايران، ۱۳۵۹ش، صص ۶۴-۶۶؛
  • ۵. مدرّس، محمدعلي، ريحانه‎الادب، تبريز، ۱۳۴۶ش، ۵/۲۷۲-۲۷۴؛
  • ۶. مشار، خانبابا، فهرست چاپي فارسي، ۱/۲۵۹؛ مطهري، مرتضي، مرتضي، خدمات متقابل اسلام و ايران، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، ۱۳۵۴ش، ۲/۶۶۵-۶۶۶.
عناوین دیگر این نوشتار
  • میرزا مهدی آشتیانی (عنوان اصلی)
  • میرزا مهدی اشتیانی
مربوط به دسته های: معاصرین -