کانال تلگرام عرفان و حکمت
عرفان وحکمت
در پرتو قرآن وعترت
دانشنامه
  • مقاله

    بخش مقالات و یادداشتها دربرگیرنده نوشته‌های علمی‌ای است که شرائط درج در بخش دانشنامه را ندارد.
    مقاله متنی علمی است که نسبة طولانی و دارای ارجاعات و تحقیق باشد.
    یادداشت یا فیش متن علمی کوتاهی است که می‌تواند در دراز مدت تأمین کننده محتوای یک مقاله باشد.
  • دانشنامه

    دانشنامه، به ارائه مباحث علمی کلی و جامع مربوط به یک مدخل می‌پردازد.
    منظور از مدخل در اینجا یک اصطلاح (مانند: توحید افعالی، اعیان ثابته و...) یا اسم خاص (کتاب، شخصیت و ...) یا موضوع خاص (مانند: ادله وحدت وجود، تاریخ فلسفه، ...) است که به طور طبیعی در فضای مجازی مورد جستجو قرار می‌گیرد.
    در ذیل مدخل‌ها می‌توانید به فهرست مقالات، یادداشتها و پرسش و پاسخهای مرتبط با آن موضوع نیز دست پیدا کنید. بخشی از محتوای مدخل‌ها برگرفته‌ای از یک متن دیگر است که می‌توانیداز طریق عنوان «متن اصلی» به آن مراجعه کنید.

معاد عرفانی

انتشار: پنج‌شنبه ۲۴ شوال ۱۴۳۵ - بروزرسانی: دوشنبه ۹ جمادی‌الثانیه ۱۴۳۶
نویسنده: استاد حجة الاسلام و المسلمین علی امینی نژاد
منبع: حکمت عرفانی؛ تحریری از درس‌های عرفان نظری استاد سید یدالله یزدان‌پناه ، صفحه569 تا 584

گرچه اصل معاد مورد اتفاق همه نحله‌های فکری فرهنگی اسلامی است لکن تحليل‌های مختلفی از آن ارائه مي‌شود. اهل عرفان با محوریت «عود»، «رجعت» و «رجوع»، کيفيت معاد و مسائل پيرامون آن را تبیین می‌کنند.

از اصول مسلّم همة اديان و از جمله دين اسلام، معاد و قيامت است. اما هر يک از نحله‌هاي فکري‌ـ فرهنگي در انديشه اسلامي‌ـ با آنکه همگان در اصل معاد اتفاق نظر دارند‌ـ تحليل‌هاي گوناگوني را در کيفيت آن ارائه کرده‌اند.

دانشمندان کلامي در اين بحث همچون مباحث ديگر، نگاهي بسيار معمولي و همسان با برداشت عموم مردم ارائه داده‌اند. فلاسفة غيرصدرايي با وجود گرايش‌هاي مختلف، سبک و سياق خاصي را در مسئلة معاد طي کرده‌اند. اما صدرالمتألهين شيرازي در حکمت متعاليه همگام با عرفا، تحليل‌هاي عميق و دقيقي دربارة قيامت و معاد عرضه نموده که از جهتي بايد کلمات اين فيلسوف الهي در آثار مختلفش به‌ويژه دو جلد هشتم و نهم اسفار را تفسير و شرح مباني عرفا دانست.

عرفا بر اساس مباني عرفان نظري، به‌ويژه آنچه در قوس نزول و صعود ارائه شد، تفسير و تحليل خاصي را ارائه کرده‌اند که عمدتاً بر محتواي عودي معاد ـ که در متون ديني بدان اشاره شده است‌ـ تأکيد مي‌کنند و بر اساس مفهوم «رجعت و رجوع» که در آياتي مثل «إِنَّا لِلّهِ وَإِنَّـا إِلَيْهِ رَاجِعونَ» آمده است، کيفيت معاد و مسائل پيراموني آن را سامان مي‌دهند، ‌زيرا رجعت و رجوع در محتواي خود بازگشت به آنچه در آغاز بود را حکايت مي‌کند، چنانچه خداي متعال، اين محتوا و اين برداشت را در آية ۲۹ سورة اعراف، تصريح کرده و مي‌فرمايد: «كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ» و يا در آية ۱۰۴ سورة انبياء مي‌فرمايد: «كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُّعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ».

به هر روي براي روشن‌تر شدن مباني عرفا در رابطه با معاد و قيامت، مباحثي را ذيل چند عنوان «انسلاخ معنوي»، «تناسخ و معاد جسماني» و «انواع قيامت» پي‌گيري خواهيم کرد.

فهرست
  • ↓۱- انسلاخ معنوی در معاد
  • ↓۲- تناسخ و معاد جسمانی
  • ↓۳- انواع قیامت
  • ↓۴- پانویس

انسلاخ معنوی در معاد

متن اصلی: انسلاخ معنوی - نویسنده: استاد حجة الاسلام و المسلمین علی امینی نژاد

انسان در مسير قوس نزول، خصوصيات هر مرحله و مرتبه را به خود مي‌گيرد به گونه‌اي كه در پايان قوس نزول، از قيدها و غشاها انباشته بوده و لايه‌های مختلف تعيني بر او نشسته است. اما هنگامي كه در قوس صعود قرار مي‌گيرد، به‌تدريج و مرحله به مرحله، قيدها، حجاب‌ها و لايه‌ها برداشته مي‌شوند كه از اين وضع به «انسلاخ معنوی» تعبير مي‌شود. در انسلاخ معنوي برخلاف قوس نزول كه انسان از وحدت به كثرت مي‌گرايد، از كثرت به جانب وحدت روي مي‌آورد و مرتبه به مرتبه نور وحدت آشكارتر مي‌شود تا جايي كه انسان به عالم اله سر مي‌كشد؛ إِنّا لِلّهِ وَإِنّا إِلَيْهِ راجِعُونَ. بر اين اساس قيامت و معاد به معناي بازگشت به سوي خدا بر بستر قوس صعود و در قالب انسلاخ معنوي صورت مي‌پذيرد.

تناسخ و معاد جسمانی

متن اصلی: معاد جسمانی

از جمله بحث‌هايي که در عقايد اقوام مختلف بشري مطرح است، ‌مسئلة تناسخ است به نحوي که به عقيدة بعضي از محققان بزرگ، هيچ قومي را نمي‌توان يافت که ادعاي تناسخ در آن راه نيافته باشد. [۱] ولی باید دانست که عارفان مسلمان تناسخ را بر دو قسم می‌دانند، تناسخ باطل و تناسخ حق. تناسخ باطل آن است که ارواح انسان‌ها پس از مفارقت از بدن‌ها به بدن‌هاي انساني يا حيواني ديگري در همين عالم مادّه ملحق شود و تناسخ حق آن است که ارواح آدميان پس از مفارقت به بدن‌هاي مثالي و برزخي تعلق بپذيردکه همان معاد جسمانی می‌باشد.

انواع قیامت

متن اصلی: قیامت - نویسنده: استاد حجة الاسلام و المسلمین علی امینی نژاد

قبل از بیان انواع قیامت تذکر به این نکته لازم است که در عرفان ايجاد اشيا به معنای بروز يافتن آنها و خروج از کمون است و اعدام اشيا به معنای کمون يافتن اشيايی است که ظهور و بروز داشته‌اند.

انواع قیامت

قيامت لحظه به لحظه:يک نوع از قيامت در هر لحظه و آن روي مي‌دهد و همة اشياي عالم لحظه به لحظه از ظهور به بطون رهسپار مي‌شوند.

قيامت صغرای آفاقی مرگ طبيعي است و قيامت صغرای انفسی، مرگی است که به اختيار و اراده سالک و در حال حيات او روي مي‌دهد.

قيامت کبرای شرعی، قيامت موعود انبياست که براي عموم خلايق در عالم خارج از نفس سالک اتفاق خواهد افتاد، اما قيامت کبرای انفسی مشابه قيامت کبرای شرعی است که براي سالک الی الله در مقامات فنايی و بالاتر از آن در مقامات بقای بعد از فنا، روی مي‌دهد.

اسم ظاهر متکفل امور دنيا و اسم باطن عهده‌دار امور آخرت و اسم متولد از ظاهر و باطن عهده‌دار امور عالم برزخ می‌باشد.

پانویس

۱. اسفار، ج۹، ص ۶:...«قيل: ما من مذهب الا و للتناسخ فيه قدم راسخ»؛ قطب‌الدين شيرازي، شرح حكمة الاشراق، طبع سنگي، ص ۴۷۷.

مربوط به دسته های: جهان شناسی عرفانی -