کانال تلگرام عرفان و حکمت
عرفان وحکمت
در پرتو قرآن وعترت
دانشنامه
  • مقاله

    بخش مقالات و یادداشتها دربرگیرنده نوشته‌های علمی‌ای است که شرائط درج در بخش دانشنامه را ندارد.
    مقاله متنی علمی است که نسبة طولانی و دارای ارجاعات و تحقیق باشد.
    یادداشت یا فیش متن علمی کوتاهی است که می‌تواند در دراز مدت تأمین کننده محتوای یک مقاله باشد.
  • دانشنامه

    دانشنامه، به ارائه مباحث علمی کلی و جامع مربوط به یک مدخل می‌پردازد.
    منظور از مدخل در اینجا یک اصطلاح (مانند: توحید افعالی، اعیان ثابته و...) یا اسم خاص (کتاب، شخصیت و ...) یا موضوع خاص (مانند: ادله وحدت وجود، تاریخ فلسفه، ...) است که به طور طبیعی در فضای مجازی مورد جستجو قرار می‌گیرد.
    در ذیل مدخل‌ها می‌توانید به فهرست مقالات، یادداشتها و پرسش و پاسخهای مرتبط با آن موضوع نیز دست پیدا کنید. بخشی از محتوای مدخل‌ها برگرفته‌ای از یک متن دیگر است که می‌توانیداز طریق عنوان «متن اصلی» به آن مراجعه کنید.

عبودیت

تغییر عنوان از: مسکنت
انتشار: یکشنبه ۱۹ ذی‌القعده ۱۴۳۵

اگر سالک بتواند سلاح و سرمایه عبودیت را در خود حفظ و تقویت کند، از همۀ امتحانات راه که گاه بسیار سخت است، سرافراز بیرون می‌آید و این فقر و ذلت او را به فنا که قرة العین اهل سلوک است، می‌رساند. باید توجه داشت که فقر از خود ندیدن است، نه نداشتن.

فهرست

ذلت و مسکنت و خاکساری

سرمایه سالک در پیشگاه حضرت محبوب خاکساری است. اصحاب سلوک را «اهل فقر» و «فقرا» نامیده‌اند، چون سالک جز فقر هیچ ندارد.

یکی از شاگردان حضرت استاد نقل می‌كرد،

در ابتدای ارتباطم به ایشان گفتم: «بعضی رفقایتان دربارۀ شما مبالغه می‌کنند». ایشان فرمودند: «فلانی! من هیچ ندارم و سرتا پا فقیرم. چیزی ندارم که قابل تعریف و مبالغه باشد».

امام سجاد علیه السلام نیز در پیشگاه الهی چنین می‌نالد:

«وَ أَنَا بَعْدُ أَقَلُّ الْأَقَلِّینَ وَ أَذَلُّ الْأَذَلِّینَ * وَ مِثْلُ الذَّرَّۀ أَوْ دُونَهَا» [۱]؛
«بار الها من پست‌ترین پست‌ترها و کمترین کمترهایم، ذره‌ای بلکه کمترم».
تا کم نشوی و کمتر از کم نشویاندر صف عاشقان تو محرم نشوی[۲]

اگر سالک بتواند سلاح و سرمایۀ خاکساری را در خود حفظ و تقویت کند، از همۀ امتحانات راه که گاه بسیار سخت است سرافراز بیرون می‌آید و این فقر و ذلت او را به فنا که قرۀ العین اهل سلوک است، می‌رساند. از همین رو سالک اهل گریه است، گریه‌ای برخاسته از هجر و شوق و عشق و سوز.

در حالات حضرت یحیی علیه السلام نقل شده که از بس گریسته بود، گونه‌هایش زخم شده بود و مادرش نمدی تهیه کرده، بر گونه‌های او می‌بست تا کمتر اذیت شود [۳].

خاکساری سالک افتخار اوست. پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم فرمود:

«الْفَقْرُ فَخْرِی» [۴]؛ «فقر و نیاز فخر من است».

امام حسین علیه السلام در دعای عرفه مطابق نقل ابن طاووس در اقبال می‌فرماید:

«إِلَهِی أَنَا الْفَقِیرُ فِی غِنَای فَكَیفَ لَا أَكُونُ فَقِیراً فِی فَقْرِی» [۵]؛ «بارالها من در حال بی‌نیازی فقیرم، پس چگونه در حال فقر، فقیر نباشم».

نکتۀ فلسفی

همان‌گونه که بی‌نیازی وصف ذاتی خداست و خدا عین غناست، فقر و نیاز هم وصف ذاتی ممکن و مخلوق است و ممکن الوجود عین فقر است. براین اساس نسبت میان غنای واجب و فقر ممکن، نسبت سلب و ایجاب است نه عدم و ملکه [۶]. دقت شود. این نکته می‌تواند حدّ وسط برهانی بر وحدت شخصی وجود به دست دهد. آری،

سیه‌رویی ز ممکن در دو عالمجدا هرگز نشد والله اعلم [۷]

باید توجه داشت که فقر، از خود ندیدن است، نه نداشتن و فنا، از دست دادن است.

مطالب مرتبط

زاد و توشه سالک

آیةالله خمینی و کلامی درباره عبودیت

پانویس

۱. صحیفه سجادیه، دعای چهل و هفتم.

۲. نجم‌الدين رازي، مرصاد العباد، ص۱۵۷

۳. بحارالانوار، ج۱۴، ص.۱۶۷

۴. بحارالانوار، ج۶۹، ص۴۹، باب ۹۴، فضل الفقر و الفقراء.

۵. همان، ج۹۵، ص۲۲۵.

۶. این نکته را از استادم آیت‌الله جوادی آملی به نقل از مرحوم آقای علی حکیم شنیدم.

فرمود: «این نکته را برای استاد علامه طباطبایی نقل کردم و ایشان پذیرفتند».

۷. شیخ محمود شبستری، گلشن راز.

عناوین دیگر این نوشتار
  • عبودیت (عنوان اصلی)
  • مسکنت
  • خاکساری