عرفان وحکمت
در پرتو قرآن وعترت
دانشنامه
  • مقاله

    بخش مقالات و یادداشتها دربرگیرنده نوشته‌های علمی‌ای است که شرائط درج در بخش دانشنامه را ندارد.
    مقاله متنی علمی است که نسبة طولانی و دارای ارجاعات و تحقیق باشد.
    یادداشت یا فیش متن علمی کوتاهی است که می‌تواند در دراز مدت تأمین کننده محتوای یک مقاله باشد.
  • دانشنامه

    دانشنامه، به ارائه مباحث علمی کلی و جامع مربوط به یک مدخل می‌پردازد.
    منظور از مدخل در اینجا یک اصطلاح (مانند: توحید افعالی، اعیان ثابته و...) یا اسم خاص (کتاب، شخصیت و ...) یا موضوع خاص (مانند: ادله وحدت وجود، تاریخ فلسفه، ...) است که به طور طبیعی در فضای مجازی مورد جستجو قرار می‌گیرد.
    در ذیل مدخل‌ها می‌توانید به فهرست مقالات، یادداشتها و پرسش و پاسخهای مرتبط با آن موضوع نیز دست پیدا کنید. بخشی از محتوای مدخل‌ها برگرفته‌ای از یک متن دیگر است که می‌توانیداز طریق عنوان «متن اصلی» به آن مراجعه کنید.

عبودیت

تغییر عنوان از: خاکساری
انتشار: سه‌شنبه ۲۱ ذی‌القعده ۱۴۳۵

عبودیت، ذلت، مسکنت، خاکساری سرمایه سالک در پیشگاه حضرت محبوب است. اگر سالک بتواند سلاح و سرمایه عبودیت را در خود حفظ و تقویت کند، از همهٔ امتحانات راه که گاه بسیار سخت است، سرافراز بیرون می‌آید و این فقر و ذلت او را به فنا که قرة العین اهل سلوک است، می‌رساند.

فهرست
  • ↓۱- ذلت و مسکنت و خاکساری
  • ↓۲- نکتهٔ فلسفی
  • ↓۳- مطالب مرتبط
  • ↓۴- پانویس

ذلت و مسکنت و خاکساری

سرمایه سالک در پیشگاه حضرت محبوب خاکساری است. اصحاب سلوک را «اهل فقر» و «فقرا» نامیدهاند، چون سالک جز فقر هیچ ندارد.

یکی از شاگردان حضرت استاد نقل می‌کرد،

در ابتدای ارتباطم به ایشان گفتم: «بعضی رفقایتان دربارهٔ شما مبالغه میکنند». ایشان فرمودند: «فلانی! من هیچ ندارم و سرتا پا فقیرم. چیزی ندارم که قابل تعریف و مبالغه باشد».

امام سجاد علیه السلام نیز در پیشگاه الهی چنین مینالد:

«وَ أَنَا بَعْدُ أَقَلُّ الْأَقَلِّینَ وَ أَذَلُّ الْأَذَلِّینَ * وَ مِثْلُ الذَّرَّهٔ أَوْ دُونَهَا» [۱]؛

«بار الها من پستترین پستترها و کمترین کمترهایم، ذرهای بلکه کمترم».

تا کم نشوی و کمتر از کم نشوی

اندر صف عاشقان تو محرم نشوی

(نجم‌الدین رازی، مرصاد العباد، ص۱۵۷)

اگر سالک بتواند سلاح و سرمایهٔ خاکساری را در خود حفظ و تقویت کند، از همهٔ امتحانات راه که گاه بسیار سخت است سرافراز بیرون میآید و این فقر و ذلت او را به فنا که قرهٔ العین اهل سلوک است، میرساند. از همین رو سالک اهل گریه است، گریه‌ای برخاسته از هجر و شوق و عشق و سوز.

در حالات حضرت یحیی علیه السلام نقل شده که از بس گریسته بود، گونههایش زخم شده بود و مادرش نمدی تهیه کرده، بر گونههای او میبست تا کمتر اذیت شود (بحارالانوار، ج۱۴، ص۱۶۷).

خاکساری سالک افتخار اوست. پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم فرمود:

«الْفَقْرُ فَخْرِی» [۲]؛ «فقر و نیاز فخر من است».

امام حسین علیه السلام در دعای عرفه مطابق نقل ابن طاووس در اقبال میفرماید:

«إِلَهِی أَنَا الْفَقِیرُ فِی غِنَای فَکَیفَ لَا أَکُونُ فَقِیراً فِی فَقْرِی» [۳]؛ «بارالها من در حال بینیازی فقیرم، پس چگونه در حال فقر، فقیر نباشم».

نکتهٔ فلسفی

همان‌گونه که بینیازی وصف ذاتی خداست و خدا عین غناست، فقر و نیاز هم وصف ذاتی ممکن و مخلوق است و ممکن الوجود عین فقر است. براین اساس نسبت میان غنای واجب و فقر ممکن، نسبت سلب و ایجاب است نه عدم و ملکه [۴]. دقت شود. این نکته میتواند حدّ وسط برهانی بر وحدت شخصی وجود به دست دهد. آری،

سیه‌رویی ز ممکن در دو عالم

جدا هرگز نشد والله اعلم

(شیخ محمود شبستری، گلشن راز)

باید توجه داشت که فقر، از خود ندیدن است، نه نداشتن و فنا، از دست دادن است.

مطالب مرتبط

شرایط لازم سلوک: ترک عادات، عزم، رفق و مدارا، وفا، ثبات، مراقبه، محاسبه، مؤاخذه، مسارعت، ارادت، ادب، نیت، صمت، جوع، خلوت، سهر، دوام طهارت، خاکساری، ترک لذات، کتمان سرّ، استاد، ورد، نفی خواطر، ذکر، فکر.

پانویس

۱. صحیفه سجادیه، دعای چهل و هفتم.

۲. بحارالانوار، ج۶۹، ص۴۹، باب ۹۴، فضل الفقر و الفقراء.

۳. همان، ج۹۵، ص۲۲۵.

۴. این نکته را از استادم آیت‌الله جوادی آملی به نقل از مرحوم آقای علی حکیم شنیدم.

فرمود: «این نکته را برای استاد علامه طباطبایی نقل کردم و ایشان پذیرفتند».

عناوین دیگر این نوشتار
  • عبودیت (عنوان اصلی)
  • مسکنت
  • خاکساری