کانال تلگرام عرفان و حکمت
عرفان وحکمت
در پرتو قرآن وعترت
دانشنامه
  • مقاله

    بخش مقالات و یادداشتها دربرگیرنده نوشته‌های علمی‌ای است که شرائط درج در بخش دانشنامه را ندارد.
    مقاله متنی علمی است که نسبة طولانی و دارای ارجاعات و تحقیق باشد.
    یادداشت یا فیش متن علمی کوتاهی است که می‌تواند در دراز مدت تأمین کننده محتوای یک مقاله باشد.
  • دانشنامه

    دانشنامه، به ارائه مباحث علمی کلی و جامع مربوط به یک مدخل می‌پردازد.
    منظور از مدخل در اینجا یک اصطلاح (مانند: توحید افعالی، اعیان ثابته و...) یا اسم خاص (کتاب، شخصیت و ...) یا موضوع خاص (مانند: ادله وحدت وجود، تاریخ فلسفه، ...) است که به طور طبیعی در فضای مجازی مورد جستجو قرار می‌گیرد.
    در ذیل مدخل‌ها می‌توانید به فهرست مقالات، یادداشتها و پرسش و پاسخهای مرتبط با آن موضوع نیز دست پیدا کنید. بخشی از محتوای مدخل‌ها برگرفته‌ای از یک متن دیگر است که می‌توانیداز طریق عنوان «متن اصلی» به آن مراجعه کنید.

زلف

انتشار: جمعه ۷ محرم ۱۴۳۶ - بروزرسانی: چهارشنبه ۱۷ رجب ۱۴۳۶

زلف عبارت است از تجلى جلال الهى به صفت قهر مانند مانع و قابض و قهار و مميت و مضلّ و ضار، چه رخسار و زلف بتان مه پيكر را به حسب جامعيت نشأت انسانى از اين دو صفت متقابل بهره و نصيب داده‌اند، آينه روى زيبا كه با تجلى جمالى لطف از روى روشنى و نور مناسبتى تام و سلسله زلف چليپا را با تجلى جلالى قهر از جهت تيرگى و ظلمت و خفا مشابهتى تمام هست و شاهد حقيقى را كه عبارت است از حقيقت به اعتبار حضور و ظهور با آنكه در پرده هر جلالى جمالى مختفى در شوكت هر جمالى جلالى متوارى است، توان گفت كه از وراى تتق هر جمالى جلالى نيز جمالى پيدا و از اشعه انوار بهر جمالى جلالى هويداست.

زلف (اصطلاح عرفانی) به معنای تجلی ذات الهی به صفات جلاليه، و همچنین مطلق ماسوی الله و ممکنات است. (سیر و سلوک (طرحی نو در عرفان عملی شیعی))

معنی زلف در رساله مشواق فیض کاشانی

زلف عبارت است از تجلى جلال الهى به صفت قهر مانند مانع و قابض و قهار و مميت و مضلّ و ضار، چه رخسار و زلف بتان مه پيكر را به حسب جامعيت نشأت انسانى از اين دو صفت متقابل بهره و نصيب داده‌اند، آينه روى زيبا كه با تجلى جمالى لطف از روى روشنى و نور مناسبتى تام و سلسله زلف چليپا را با تجلى جلالى قهر از جهت تيرگى و ظلمت و خفا مشابهتى تمام هست و شاهد حقيقى را كه عبارت است از حقيقت به اعتبار حضور و ظهور با آنكه در پرده هر جلالى جمالى مختفى در شوكت هر جمالى جلالى متوارى است، توان گفت كه از وراى تتق هر جمالى جلالى نيز جمالى پيدا و از اشعه انوار بهر جمالى جلالى هويداست.

قال امير المؤمنين- صلوات اللّه عليه-«سبحان من اتسعت رحمته لاوليائه فى شدة نقمته و اشتدت نقمته لاعدائه فى سعة رحمته» و به زبان شرع از تجلى جمالى به نور و از تجلى جلالى به ظل اشاره شد، قال اللّه تعالى‌ «اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» [۱] قال اللّه سبحانه‌ «أَ لَمْ تَرَ إِلى‌ رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ» [۲]و گاه از مطلق ما سوى به زلف تعبير كنند چه همچنانكه زلف پرده و نقاب روى محبوب است، هر يك ازكائنات و كثرات حجاب ذات و نقاب وجه واحد حقيقى است، و از اينجاست كه از عدم انحصار موجودات و كثرات تعيّنات به درازى زلف و عدم انتهاى آن تعبير مى‌نمايند.

هر آن چيزى كه در عالم عيان است‌چو عكسى ز آفتاب آن جهان است‌
جهان چون خط و خال و چشم و ابروست‌كه هر چيزى به جاى خويش نيكوست‌
تجلى گه جمال و گه جلال است‌رخ و زلف آن معانى را مثال است‌
صفات حق تعالى لطف و قهر است‌رخ و زلف بتان را ز آن دو بهر است‌
چو محسوس آمد اين الفاظ مسموع‌نخست از بهر محسوس است موضوع‌
ندارد عالم معنى نهايت‌كجا بيند مر او را لفظ غايت‌
هر آن معنى كه شد از ذوق پيداكجا تعبير لفظى يابد آن را [۳]
چو اهل دل كند تفسير معنى‌به مانندى كند تعبير معنى‌
كه محسوسات از آن عالم چو سايه است‌كه اين چون طفل و آن مانند دايه است‌
ولى تشبيه كلّى نيست ممكن‌ز جستجوى آن مى‌باش ساكن‌ [۴]
نظر كن در معانى سوى غايت‌لوازم را يكايك كن رعايت‌
بوجه خاص از آن تشبيه مى‌كن‌ز ديگر وجه‌ها تنزيه مى‌كن‌

از تضاد و تخالف اسماء و صفات در عالم ظهور به كجى زلف و پيچش آن اشاره كنند كه بر استوا و اعتدال امتداد قد و قامت حضرت الوهيّت است كه برزخ ميان وجوب و امكان است.

ز قدّش راستى گفتم سخن دوش‌سر زلفش مرا گفتا كه خاموش‌
كجى بر راستى زو گشت غالب‌وز او در پيچش آمد راه طالب‌

و هر چه در مراتب كثرت مى‌بينى به حقيقت حلقه‌اى است از حلقه‌هاى بى‌نهايت آن زلف، و هر دل كه به هوى و هوسى در پيداست، به حلقه‌اى از حلقه‌هاى آن زنجير گرفتار است با آنكه خلاصى از قيد تعيّن خود ندارد و بخودى خود كه تارى از آن زلف است پاى بند و مانده از رفتار است.

همه دلها از آن گشته مسلسل‌همه جانها از او بوده مقلقل‌
معلق صد هزاران دل ز هر سونشد يك دل برون از حلقه او [۵]
گر او زلفين مشگين بر فشاندبه عالم در يكى كافر نماند
و گر بگذاردش پيوسته ساكن‌نماند در جهان يك نفس مؤمن‌
حديث زلف جانان بس دراز است‌چه شايد گفت از او چه جاى راز
مپرس از من حديث زلف پر چين‌مجنبانيد زنجير مجانين‌

و از تغييرات و تبديلات سلسله موجودات كه هر ساعتى به نوعى و حقيقتى ديگر است به بى‌قرارى زلف تعبير كنند گاه كثرت از وجه وحدت دور شود و صبح توحيد روى نمايد و گاه وجه وحدت در كثرت مستور گردد و شام شرك در آيد.

نيابد زلف او يك لحظه آرام‌گهى بام آورد گاهى كند شام‌
ز روى زلف او صد روز شب كردبسى بازيچه‌هاى بو العجب كرد
دل ما دارد از زلفش نشانى‌كه خود ساكن نمى‌گردد زمانى‌ [۶]
از او هر لحظه كار از سر گرفتم‌ز جان خويشتن دل بر گرفتم‌
از آن گردد سر زلفش مشوش‌كه از رويش دلى دارد بر آتش‌ [۷]

و چون حقيقت هم در مظاهر پيدا گشته و هم در مظاهر پنهان شده توان گفت كه ظهور او عين خفاست و خفاى او عين ظهور «سبحان من ظهر فى بطونه و بطن فى ظهوره»

همه عالم ظهور نور حق دان‌حق اندر وى ز پيدايى است پنهان‌
چو آيات است روشن گشته از ذات‌نگردد ذات او روشن ز آيات‌
همه عالم به نور اوست پيداكجا او گردد از عالم هويدا
نگنجد نور ذات اندر مظاهركه سبحات جلالش هست قاهر

و از نفحات انسى كه به مشام اهل عرفان و عشق مى‌رسد از تجليات جماليّه و جلاليه كه موجب اين ظهور و خفاست و از مقتضيات زلف است؛ به عطر تعبير مى‌نمايند.

گل آدم از آن دم شد مخمّركه دادش بوى آن زلف معنبر

پانویس

۱. نور/ ۳۵.

۲. فرقان/ ۴۵.

۳. در نسخه خطى ديگر آمده «كجا تغيير لفظى يابد او را (ف).

۴. در نسخه خطى ديگر آمده «او» (ف).

۵. در نسخه خطى ديگر چنين است: معلق صد هزاران دل از آن سو (ف).

۶. در نسخه خطى چنين است: دل ما دارد از زلفش نشانى (ف).

۷. در نسخه اصلى:وز آن گردد دل از زلفش مشوش‌ - كه از رويش دلى دارم پر آتش (ف)

مربوط به دسته های: اصطلاحات عرفانی - زبان سلوک -