عرفان وحکمت
در پرتو قرآن وعترت
پرسش و پاسخ
  • مقاله

    بخش مقالات و یادداشتها دربرگیرنده نوشته‌های علمی‌ای است که شرائط درج در بخش دانشنامه را ندارد.
    مقاله متنی علمی است که نسبة طولانی و دارای ارجاعات و تحقیق باشد.
    یادداشت یا فیش متن علمی کوتاهی است که می‌تواند در دراز مدت تأمین کننده محتوای یک مقاله باشد.
  • دانشنامه

    دانشنامه، به ارائه مباحث علمی کلی و جامع مربوط به یک مدخل می‌پردازد.
    منظور از مدخل در اینجا یک اصطلاح (مانند: توحید افعالی، اعیان ثابته و...) یا اسم خاص (کتاب، شخصیت و ...) یا موضوع خاص (مانند: ادله وحدت وجود، تاریخ فلسفه، ...) است که به طور طبیعی در فضای مجازی مورد جستجو قرار می‌گیرد.
    در ذیل مدخل‌ها می‌توانید به فهرست مقالات، یادداشتها و پرسش و پاسخهای مرتبط با آن موضوع نیز دست پیدا کنید. بخشی از محتوای مدخل‌ها برگرفته‌ای از یک متن دیگر است که می‌توانیداز طریق عنوان «متن اصلی» به آن مراجعه کنید.
عرفان و حکمت > پرسش و پاسخ > آیا در معاد جسمانی، خداوند با چشم عادی دیده می شود؟

آیا در معاد جسمانی، خداوند با چشم عادی دیده می شود؟

آيا در معاد جسماني، خداوند با چشم عادي ديده مي‌شود؟

آیت الله جوادی آملی
پاسخ:۱

منبع: نسيم انديشه دفتر دوم - صفحه ۳۳ تا ۳۶


معراج و معاد، جسماني و روحاني است. در جريان معاد حتماً حسّ، چشم و گوش وجود دارد؛ ولي خدا جسم نيست كه ديده شود. انسان با چشم ظاهر اشياي مادي را مي‌بيند؛ ولي از ديدن باطن آنها ناتوان است؛ چه رسد به ديدن موجودات غير مادي، پس در معاد جسماني انسان خدا را با جان خود درك مي‌كند.

قرآن كريم نيز فرمود:

(لا‌تُدرِكُهُ الاَ‌بصرُ وهُوَ يُدرِكُ الاَ‌بصرَ وهُوَ اللَّطيفُ الخَبير) [۱] ؛

هيچ چشمي او را درك نمي‌كند، حال آنكه او همه بينندگان را مشاهده مي‌كند و او لطيف و به همه چيز آگاه است.

اين آيه چهار بخش است:

يكم. چشم‌ها خدا را نمي‌بينند، زيرا او موجودي مجرد است. او چشم‌آفرين است، از اين‌رو به چشم نخواهد آمد.

دوم. خدا چشم‌ها را ادراك مي‌كند و با ديدن چشم، امانت و خيانت چشم را هم درك مي‌كند. او مي‌داند كه نگاه كدام انسان، با مهرباني همراه است و كدام با خشم و غضب؛ به نامحرم نگاه مي‌كند يا خير؛ استراق بصر دارد و...: (يَعلَمُ خائِنَةَ الاَ‌عيُنِ وما تُخفِي الصُّدور)[۲]، حتي آنچه در درون دل‌ها نهان است، مي‌بيند و مي‌داند.

سوم. چون لطيف و مجرد است، چشم او را نمي‌بيند.

چهارم. چون خبير است، همه چشم‌ها را مي‌بيند.

البته ما در قيامت خدا را مي‌بينيم؛ ولي نه با چشم مادّي. همه ما در خواب چيزهايي را مي‌بينيم و مي‌شنويم، اما اين ديدن و شنيدن، با چشم باطن و جان آدمي صورت مي‌گيرد.

بعضي اشخاص چشم و گوشي سالم دارند، ولي قرآن كريم آن‌ها را كر، كور و گنگ معرفي مي‌كند: (صُمٌّ بُكم عُمي فَهُم لا‌يَعقِلون). [۳]

در حقيقت قرآن كريم به چشم و گوش باطني انسان اشاره دارد. كسي كه نشنود، حرف زدن هم نمي‌آموزد؛ يعني گنگ است. دربيان قرآن، بعضي به سخنان معلم الهي گوش ندادند، و سخنان الهي را نياموختند، به همين دليل حرف زدن نمي‌دانند و گنگ هستند.


به هر حال، انسان با چشم باطن، خدا را در قيامت مي‌بيند و اگر در دنيا كور باطن بود، در قيامت هم كور وارد محشر مي‌شود. قرآن كريم در باره اين گروه فرمود:

(ونَحشُرُهُ يَومَ القِيمَةِ اَعمي)[۴]؛ روز قيامت آنها را كور وارد محشر مي‌كنيم، آنگاه اعتراض مي‌كنند كه خدايا! چرا ما را كور محشور نموده‌اي، در حالي كه در دنيا بينا بوديم؛

(قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرتَني اَعمي وقَد كُنتُ بَصيرا)[۵]؛ تو در دنيا كور بودي (كوري باطن) و معارف الهي و حقايق معنوي را درنيافتي و راه باطل را انتخاب كردي.

قيامت، محل ظهور حقايق است و باطل در آن راه ندارد و اگر انسان حقايق را در دنيا نبيند، در آخرت هم نمي‌تواند ببيند، ازاين‌رو، اين شخص جهنم و شعله آن را به خوبي مي‌بيند و هراسناك مي‌شود؛ ولي انبيا، اوليا و بهشت را نمي‌بيند.

مرحوم ابن‌بابويه از ابوبصير شاگرد امام صادق عليه‌السلام نقل مي‌كند كه او خدمت آن حضرت عرض كرد:

آيا در قيامت مي‌توان خدا را ديد؟ حضرت در پاسخ فرمود: آري، بلكه پيش از قيامت هم مي‌توان ديد. عرض كرد: چگونه؟ فرمود: روز «اخذ ميثاق»، يعني روزي كه خداوند در مورد آن فرمود: (واِذ اَخَذَ رَبُّكَ مِن بَني ءادَمَ مِن ظُهورِهِم ذُرِّيَّتَهُم). [۶] در قيامت مي‌توان خدا را ديد ؛ ولي نه با چشم سر، بلكه با چشم جان.

پانویس

۱. سوره انعام، آيه ۱۰۳.

۲. سوره غافر، آيه ۱۹.

۳. سوره بقره، آيه ۱۷۱.

۴. سوره طه، آيه ۱۲۴.

۵. سوره طه، آيه ۱۲۵.

۶. و (ياد كن) آن‌گاه را كه پروردگارت از پشت فرزندان آدم، زاده‌هاي آن‌ها را برآورد و از آنان بر خودشان گواهي گرفت (سوره اعراف، آيه ۱۷۲).