کانال تلگرام عرفان و حکمت
عرفان وحکمت
در پرتو قرآن وعترت
مقاله
  • مقاله

    بخش مقالات و یادداشتها دربرگیرنده نوشته‌های علمی‌ای است که شرائط درج در بخش دانشنامه را ندارد.
    مقاله متنی علمی است که نسبة طولانی و دارای ارجاعات و تحقیق باشد.
    یادداشت یا فیش متن علمی کوتاهی است که می‌تواند در دراز مدت تأمین کننده محتوای یک مقاله باشد.
  • دانشنامه

    دانشنامه، به ارائه مباحث علمی کلی و جامع مربوط به یک مدخل می‌پردازد.
    منظور از مدخل در اینجا یک اصطلاح (مانند: توحید افعالی، اعیان ثابته و...) یا اسم خاص (کتاب، شخصیت و ...) یا موضوع خاص (مانند: ادله وحدت وجود، تاریخ فلسفه، ...) است که به طور طبیعی در فضای مجازی مورد جستجو قرار می‌گیرد.
    در ذیل مدخل‌ها می‌توانید به فهرست مقالات، یادداشتها و پرسش و پاسخهای مرتبط با آن موضوع نیز دست پیدا کنید. بخشی از محتوای مدخل‌ها برگرفته‌ای از یک متن دیگر است که می‌توانیداز طریق عنوان «متن اصلی» به آن مراجعه کنید.
عرفان و حکمت > مقاله > صحت انتساب رساله سیر و سلوک به سید بحرالعلوم

صحت انتساب رساله سیر و سلوک به سید بحرالعلوم

انتشار: جمعه ۲۵ رمضان ۱۴۳۷ - بروزرسانی: یکشنبه ۴ شوال ۱۴۳۷
نویسنده: علامه آیةالله حاج سید محمد حسین حسینی طهرانی
منبع: رساله سیر و سلوک منسوب به بحرالعلوم صفحه ۱۴

مرحوم قاضى رضوان‌الله‌عليه كه خِرّيت فنّ و جامع بين ظاهر و باطن و استاد اخلاق و معارف بوده‌اند آنرا از مرحوم بحرالعلوم دانسته‌اند؛ و شهادت چنين اسطوانه و وزنه علمى در عالم معارف طورى نيست كه بتوان از آن به آسانى عبور كرد.ايشان فرموده‌اند: «كتابى بدين پاكيزگى و پر مطلبى در عرفان نوشته نشده است»

فهرست
  • ↓۱- نظرات بزرگان درباره این رساله
    • ↓۱.۱- نظر آية‌الله سيّد عبدالهادى شيرازى
    • ↓۱.۲- نظر شيخ آقا بزرگ طهرانى
    • ↓۱.۳- نظر علّامه سيّد محسن أمين جبل عاملى
    • ↓۱.۴- نظر علّامه طباطبائىّ
    • ↓۱.۵- نظر آیة الحق مرحوم آقای قاضى
  • ↓۲- شواهد و قرائن صحت انتساب این رساله به سید بحرالعلوم
  • ↓۳- كدام يك از فقهاى آن عصر داراى چنین مذاق عرفانی بوده‌اند؟
  • ↓۴- مطالب مرتبط

علامه آیة الله حاج سید محمد حسین حسینی طهرانی در مقدمه «رساله سير و سلوك منسوب به بحرالعلوم» درباره صحت انتساب این رساله به مرحوم سید بحرالعلوم می‌فرمایند:

نظرات بزرگان درباره این رساله

نظر آية‌الله سيّد عبدالهادى شيرازى

اما راجع به صحّت انتسابش به مرحوم سيّد مهدى بحرالعلوم رضوان‌الله‌عليه، عرض مى‌شود كه حقير خود شفاهاً از مرحوم آية الله آقاميرزا سيّد عبدالهادى شيرازى رضوان الله عليه شنيدم كه مى‌فرمودند: در نزد من به ظنّ قوى اين رساله- جز قسمتهاى آخر آن- متعلّق و به انشاء بحرالعلوم است.

نظر شيخ آقا بزرگ طهرانى

و نيز شفاهاً از مرحوم علّامه خبير آية‌الله آقاى شيخ آقا بزرگ طهرانى- كه از مشايخ اجازه حقير هستند- شنيدم كه مى‌فرمودند: در نزد من نيز اين رساله- غير از قسمتهاى اخير آن- به قلم مرحوم بحرالعلوم است.

اما در كتاب «الذريعة» ج ۱۲، ص ۲۸۵ چنين مرقوم داشته‌اند:

«رسالة فى السّير و السّلوك تنسب إلى سيّدنا بحرالعلوم السيّد مهدىّ بن مرتضى الطباطبائىّ البروجردىّ النجفىّ، المتوفّى ۱۲۱۲، فارسيّة فى ألفى بيت، لكنّها مشكوكة فيها، و النسخة موجودة فى النجف فى بيت بحرالعلوم ...

تا آنكه مى‌فرمايد:

و رأيت نسخة اخرى فيها زيادات و بسط ألفاظ و عبارات سمّاه فى أوّلها «تحفة الملوك فى السّير و السّلوك» و إنّه لبحر العلوم ... و مرّت رسالة السير و السلوك المعرّب لهذه الرسالة ص ۲۸۲».

و در ص ۲۸۲ نوشته‌اند:

«رسالة فى السّير و السّلوك هو تعريب السير و السلوك الفارسىّ المنسوب إلى سيّدنا بحرالعلوم. عرّبه الشيخ ابو المجد محمّد الرضا الاصفهانىّ بالتماس السيّد حسين بن معزّ الدين محمّد المهدىّ القزوينىّ الحلّىّ فى داره بالنجف فى «البرّانىّ» فى عدّة ليال بعد الساعة الخامسة من الليل. و ذكر ابو المجد أنّه ألّفه بحرالعلوم بكرمانشاه».

سپس مى‌فرمايد:

«أقول: نسبة نصفه الاخير إليه رحمه الله مشكوكة، لانّه على مذاق الصوفيّة. فلو ثبت أنّها له فإنّما هو النصف الاوّل فقطّ كما يأتى فى ص ۲۸۴»

تا اينجا نظر علّامه شیخ آقا بزرگ طهرانى بيان شد.

نظر علّامه سيّد محسن أمين جبل عاملى

و مرحوم علّامه سيّد محسن أمين جبل عاملى در «أعيان الشيعة» جزء ۴۸ ص ۱۷۰ گويد:

«بحرالعلوم رساله‌اى به لغت فارسى در معرفت حضرت بارى تعالى نوشته است. لكن صاحب كتاب تتمّه «أمل الآمل» گويد: اين‌ رساله محقّقاً از او نيست».

سپس مرحوم امين گويد:

«و ظاهراً اين رساله فارسيّه همان رساله سير و سلوك است كه مشتمل بر امورى است كه مناسب با مذاق تصوّف است و با مذاق شرع موافقت ندارد و بدين لحاظ در تتمّه «أمل الآمل» بطور جزم صحّت انتساب آنرا به بحرالعلوم رد نموده است».

و پس از آن گويد:

«و از جمله مطالبى كه در آن رساله آمده است يكى لزوم استحضار صورت مرشد در موقع گفتن «ايّاك نعبد و ايّاك نستعين»؛ و ديگر استعانت به روحانيت ستاره عطارد و استشهادى كه به يك رباعى كه در اين باره سروده شده نموده است».

تا اينجا تمام شد گفتار مرحوم صاحب «أعيان الشيعة».

ليكن ايشان در اين مسأله دچار اشتباه شده‌اند، زيرا

  • أوّلًا در هيچ جاى اين رساله استحضار صورت مرشد در وقت قرائت «ايّاك نعبد و ايّاك نستعين» نيامده است.
  • و ثانياً استعانت به روحانيت عطارد- چنانكه بعداً خواهد آمد- از رساله بحرالعلوم نيست بلكه گفتار ناسخ است كه بعد از تماميّت كتابت رساله در ضمن شرح احوال خود بيان مى‌كند و أبداً ربطى به رساله ندارد.

نظر علّامه طباطبائىّ

و امّا نظريه استاد ما علّامه طباطبائىّ مُدَّ ظِلُّه چنين است:

«بعضى گفته‌اند كه اين رساله متعلّق به سيّد مهدى بحرالعلوم خراسانى است. ليكن اين معنى بسيار بعيد است. شيخ اسماعيل محلّاتى كه از اهل دعوت بوده است تمام اين رساله را از مرحوم سيّد مهدى بحرالعلوم نجفى مى‌دانسته جز فقرات بيست و دوم و بيست و سوّم و بيست و چهارم كه درباره نفى خاطر و ورد و فكر بحث شده است. و نسخه‌اى كه در نزد شيخ اسماعيل محلّاتى بوده است اصلًا اين سه فقره را نياورده است. و نسخه او يك نسخه كامل است كه اين سه فقره به كلّى از آن جدا شده است».

و علّامه طباطبائى اضافه كردند كه

«بعضى اين رساله را ترجمه از رساله مرحوم سيّد ابن طاووس‌ مى دانند و معتقدند كه در اصل عربى آن- كه فعلًا در دست نيست- و نيز در عنوان نسخه‌اى كه من از مرحوم آقا سيّد أبو القاسم خونسارى گرفتم نوشته بود: رسالة فى السير و السلوك لابن طاووس. لكن استاد بزرگ ما آية الحقّ مرحوم حاج ميرزا على آقا قاضى رضوان الله عليه تمام اين رساله را بطور قطع و يقين از مرحوم سيّد مهدى بحرالعلوم مى‌دانسته‌اند».

انتهى كلام استاد بزرگوار ما علّامه طباطبائى.

نظر آیة الحق مرحوم آقای قاضى

اين حقير روزى در خدمت استاد علّامه طباطبائى مُدَّ ظِلُّه عرض كردم: حقير با وجودى كه كتب اخلاق و سير و سلوك و عرفان را بسيار مطالعه نموده‌ام هيچ كتابى مانند اين رساله جامع و شامل و متين و اصولى و مفيد و روان و در عين حال مختصر و موجَز بطورى كه مى‌توان در جيب گذارد و در سفر و حضر از آن بهره‌مند شد نيافتم. ايشان از اين سخن تعجب كردند و فرمودند:

اين نظير عبارتى است كه من از مرحوم قاضى رضوان الله عليه شنيدم. چه ايشان فرمودند: «كتابى بدين پاكيزگى و پر مطلبى در عرفان نوشته نشده است».

و حضرت آية الله آقاى حاج شيخ عباس قوچانى كه وصىّ مرحوم قاضى هستند مى‌گويند:

مرحوم قاضى به اين رساله عنايت بسيار داشته ولى كراراً مى‌فرموده است كه من اجازه بجا آوردن اوراد و اذكارى را كه در اين رساله آورده است به كسى نمى‌دهم.

شواهد و قرائن صحت انتساب این رساله به سید بحرالعلوم

به هر حال، از قرائنى كه ذكر مى‌نمائيم بدست مى‌آيد كه تمام اين رساله به انشاء بحرالعلوم بوده باشد؛ زيرا:

اوّلاً

عالم نقّاد خبير فقيه و متكلّم و اصولى مرحوم شيخ محمّد رضا اصفهانى- صاحب كتاب «وقاية الأذهان» و «نقد فلسفه داروين» رحمة الله عليه همانطور كه در كلام صاحب «الذريعة» گذشت، او را از بحرالعلوم مى‌داند و موضع تأليف آنرا در كرمانشاه معين كرده است.

ثانياً

مرحوم قاضى رضوان الله عليه كه خِرّيت فنّ و جامع بين ظاهر و باطن و استاد اخلاق و معارف بوده‌اند آنرا از مرحوم بحرالعلوم دانسته‌اند؛ و شهادت چنين اسطوانه و وزنه علمى در عالم معارف طورى نيست كه بتوان از آن به آسانى عبور كرد.

ثالثاً

افرادى كه قسمت اخير آن را از بحرالعلوم نفى نموده‌اند جز عنوان استبعاد دليل ديگرى ندارند و معلوم است كه با صِرف استبعاد نمى‌توان جزوى را از كتاب خارج نمود. و حال آنكه ممكن است در نظر سيّد به طريق صحيحى همان فقرات مورد نظر و عمل باشد.

رابعاً

هر كسى در اين رساله نظر كند تمام آن را به يك انشاء و يا يك سياق خاص ملاحظه مى‌كند كه با يك اسلوبى بسيار جالب و سبكى لطيف و انشائى سليس نگاشته‌اند. و در اين سبك و اسلوب ابداً ميان قسمت اخير حتّى سه فقره بيست و دوّم تا بيست و چهارم با ساير فقرات تفاوتى نيست و كأنَّه قلم واحدى از اوّل رساله تا آخر آن را در يك رشته خاصّ مسلسلًا منظّماً به رشته تحرير در آورده است، و اين معنى منافات ندارد با آنچه در بعضى از تعاليق اين كتاب ذكر خواهيم نمود كه بعضى از مطالب مندرجه در آن بعينه در عبارات بعضى از بزرگان سابق بر آن ديده شده است، چه اخذ و اقتباس مطالب مورد ذوق و نظر از كتب سالفه در كتب اصحاب تأليف و تصنيف امريست رائج و دارج بين اعلام و استادان فنون.

و امّا نسبت رساله به مرحوم سيّد ابن طاووس- رضوان الله عليه- بسيار از واقع دور است چون اوّلًا ابن طاووس از علماى قرن هفتم و مقيم حِلّه و اصلًا از سادات عربى اللحن و اللسان بوده و طبعاً انشاء فارسى آنهم بدين سبك كتابت كه راجع به قرون اخيره است از او نمى‌تواند بوده باشد. و از سبك و روش اين رساله نيز معلوم است كه ترجمه نيست، قلم، قلم انشاء است. و علاوه بر اينها هر كس كه بر كتب ابن طاووس خبير باشد مى‌داند كه سلوك عملى ابن طاووس بر مراقبه و محاسبه و صيام و دعا بوده است. و اين كيفيّت سير و سلوك كه در اين رساله بيان شده است با مذاق و روش ابن طاووس تطبيق نمى‌كند.

خامساً

نسخه اصل اين رساله فقط در كتابخانه بحرالعلوم نجفى بعد از رحلت ايشان يافت شده است، و اين نسخه اصل فعلًا در خاندان و بيت بحرالعلوم محفوظ و موجود است و در هيچ كتابى از تراجم علماء قبل از بحرالعلوم، نامى از اين رساله نيست. و معلوم است كه بعد از زمان بحرالعلوم نيز تأليف نشده است، و بنابراين تأليفش در زمان آن مرحوم مسجَّل مى‌شود.

كدام يك از فقهاى آن عصر داراى چنین مذاق عرفانی بوده‌اند؟

در اينحال مى‌گوئيم: كدام يك از فقهاى آن عصر داراى مذاق عرفان و سير و سلوك بوده‌اند تا چنين رساله آبدارى را بنويسند؟ و يا كدام يك از عرفاء و اهل سلوك آن زمان، فقيه زبر دست و متبحّرى بوده‌اند تا اينطور به اخبار اهل بيت عليهم السّلام و آيات قرآنيّه وارد باشند؟!

زيرا پر واضح است كه تدوين اين رساله به دست فقيهى توانا و مطّلع از آيات و اخبار تحقّق پذيرفته است، و بنابراين طبعاً انحصار به بحرالعلوم پيدا مى‌كند، خصوصاً آنكه نسخه اصل اين رساله در كتابخانه بحرالعلوم بوده است. و اگر كسى بگويد: ممكن است اين رساله از تأليفات و تصنيفات بعضى از فقهاى عارف منش ديگر آن عصر مثلًا همچون مرحوم آية الله مولى محمّد مهدى نراقى- تغمّده الله برحمته- بوده و براى بحرالعلوم فرستاده اند!

گوئيم: شماره و نام مصنّفات آن فقهاء و مخصوصاً مرحوم نراقى همه مضبوط است، و فرزند ارجمندش: آية الله حاج مولى احمد نراقى- رضوان الله عليه- نيز چنين رساله‌اى را از پدرش نقل نكرده است.

از طرف ديگر همانطور كه در كلمات صاحب «أعيان الشّيعة» ديديم، آن عالم محقّق معترف است كه بحرالعلوم رساله‌اى فارسى در معرفت حضرت بارى تعالى نوشته است؛ در اين صورت مى‌گوئيم: آن رساله كدام است؟ آيا غير از اين رساله مى‌تواند بوده باشد؟!

از مجموع آنچه كه ذكر شد مى‌توان نتيجه گرفت كه نسبت اين رساله به بحرالعلوم اقرب و اقوى است (و الله أعلم) خصوصاً با ملاحظه حالات آن مرحوم كه داراى مقام صفاء و باطن و نورانيّت ضمير بوده و از اسرار و مغيبات‌ بهره وافى داشته است.

در «أعيان الشّيعة» جزء ۴۸ ص ۱۶۶ گويد:

«و يعتقد السّواد الاعظم الى الآن أنّه من ذوى الاسرار الالهيّة الخاصّة و من أولى الكرامات و العنايات و المكاشفات. و ممّا لا ريب فيه أنّه كان ذا نزعة من نزعات العرفاء و الصوفيّة، يظهر ذلك من زهده و ميله إلى العبادة و السيّاحة». انتهى.

«يعنى عامّه مردم از زمان حيات بحرالعلوم تا اين زمان همگى بر آن معتقدند كه آن مرحوم از بهره‌مند شدگان اسرار خاصّه الهيه بوده و از صاحبان كرامات و عنايات و مكاشفات است.

و از آنچه به هيچ وجه شكّى در آن نمى‌توان نمود آنست كه آن مرحوم داراى طريقى از طرق باطن و تهذيب نفس به اسرار الهيّه و عرفان بوده است و اين معنى از زهد و گرايش او به عبادت و سياحت ظاهر است».

مطالب مرتبط