کانال تلگرام عرفان و حکمت
عرفان وحکمت
در پرتو قرآن وعترت
دانشنامه
  • مقاله

    بخش مقالات و یادداشتها دربرگیرنده نوشته‌های علمی‌ای است که شرائط درج در بخش دانشنامه را ندارد.
    مقاله متنی علمی است که نسبة طولانی و دارای ارجاعات و تحقیق باشد.
    یادداشت یا فیش متن علمی کوتاهی است که می‌تواند در دراز مدت تأمین کننده محتوای یک مقاله باشد.
  • دانشنامه

    دانشنامه، به ارائه مباحث علمی کلی و جامع مربوط به یک مدخل می‌پردازد.
    منظور از مدخل در اینجا یک اصطلاح (مانند: توحید افعالی، اعیان ثابته و...) یا اسم خاص (کتاب، شخصیت و ...) یا موضوع خاص (مانند: ادله وحدت وجود، تاریخ فلسفه، ...) است که به طور طبیعی در فضای مجازی مورد جستجو قرار می‌گیرد.
    در ذیل مدخل‌ها می‌توانید به فهرست مقالات، یادداشتها و پرسش و پاسخهای مرتبط با آن موضوع نیز دست پیدا کنید. بخشی از محتوای مدخل‌ها برگرفته‌ای از یک متن دیگر است که می‌توانیداز طریق عنوان «متن اصلی» به آن مراجعه کنید.
عرفان و حکمت > دانشنامه > جلاء و استجلاء

جلا و استجلا

تغییر عنوان از: جلاء و استجلاء
انتشار: شنبه ۲۸ رمضان ۱۴۳۵

دو واژه «جلا»و «استجلا» از اصطلاحات عرفانی است،که ناظر به نظام هستی بوده و از جهتی همه تعین‌های حقانی و خلقی را پوشش می‌دهند؛ در این نوشتار این دو واژه را مورد توجه و بررسی قرار می‌دهيم.


جلاء و استجلاء

دو واژة ديگر از مجموعة واژگان عرفاني، «جلاء» و «استجلاء» است که از جهتي همة تعين‌هاي حقاني و خلقي را پوشش مي‌دهند. «جلاء» عبارت است از ظهور و جلوة ذات خداوند متعال براي خودش و در خودش، و به بياني ديگر آن‌گاه که حق‌تعالي بدون استفاده از تعين‌هاي خلقي به تماشاي ذات خود بنشيند، «جلاء» روي داده است و طبيعي است که اين حقيقت در دو تعين اول و ثاني اتفاق مي‌افتد و به همين لحاظ به هر يک از تعين‌هاي حقي ـ يعني تعين اول و ثاني ـ مرتبه يا تعين جلائيه گفته مي‌شود. [۱]

اما استجلاء عبارت است از ظهور و جلوه ذات حق براي خودش و در تعينات خلقي، و به تعبير ديگر هرگاه خداوند خود را در تعين‌هاي خلقي ملاحظه نمايد و جمال و جلال خود را در آنها تماشا کند، استجلاء مطرح خواهد شد. [۲]

ملا عبدالرزاق کاشاني در اصطلاحات الصوفيه مي‌گويد:

الجلاء هو ظهور ذات المقدّسه لذاتها في ذاتها والاستجلاء ظهورها لذاتها في تعيّناته؛ [۳] جلاء ظهور ذات مقدس باري‌تعالي در ذات خود و براي خود است و استجلاء ظهور ذات خداوند براي خود و در تعين‌هاي (خلقيِ) خويش مي‌باشد.

به عنوان تشبيه، گاهي انسان بدون استفاده از چيزي، خود را مي‌نگرد، اما گاهي آينه‌اي را به دست گرفته و در آينه خود را تماشا مي‌کند. علم ذات به ذات خداوند نيز به اين دو نحو صورت مي‌پذيرد، اگر بدون استفاده از تعينات خلقي و قبل از آنکه به مرتبة تعين‌هاي خلقي برسيم، خداوند به تماشاي قد و قامت خود بپردازد، جلاء است و اگر تعين‌هاي خلقي از عوالم عقلي و مثالي و مادي را آينه‌هاي ظهور و جلوه خود قرار دهد و خود را در مظاهر و مرائي آنها بنگرد، استجلاء خواهد بود، از همين روي به تعين‌هاي خلقي، تعينات يا مراتب استجلائيه گفته مي‌شود. [۴]

و به همين سبب اهل معرفت همه عالم و تمام موجودات آن را با اين منطق مي‌نگرند که آيات خداوند و آينه‌هاي خدانما هستند. صدرالمتألهين در فصل سي و سوم از مرحله علت و معلول اسفار در اين باره مي‌گويد:

... انّ جميع الماهيات والممکنات مرائي لوجود الحق تعالي ومجالي لحقيقته المقدّسة وخاصية کل مرآة بما هي مرآة انْ تحکي صورة ما تجلي فيها. [۵]

همة ماهيات و ممکنات آينه‌هاي وجود حق‌تعالي و محل‌هاي جلوه و تجلي حقيقت مقدس او هستند، و خاصيت هر آينه‌اي از آن جهت که آينه است، آن است که صورتي که در او جلوه کرده است را نشان دهد (پس همة موجودات عالم، حق‌تعالي را نشان مي‌دهند).

نوشتار‌های مرتبط

معراج

واژه کون در عرفان

پانویس

۱. تمهيد القواعد چاپ انجمن فلسفه ايران، ص ۱۴۴ و چاپ دفتر تبليغات اسلامي ص ۲۹۰ و چاپ ام القري ص ۳۷۶.

۲.

استاد علامه حسن‌زاده آملي، در هراز و يک نکته، مرکز نشر فرهنگي رجا، چاپ سوم، نکته سوم، ص ۱۳ دربارة دو واژة جلاء و استجلاء مي‌گويد:

مراد از جلاء، تجلي و ظهور ذات حق سبحانه است در مقام وحدت که ذات از مرتبه استجنان و موطن اجمال که مقام احدي بلکه مرتبه تعين اول جامع بين احديت و واحديت است، به مرتبة ظهور و بروز و تکاثر و تمايز علمي بدون تغيير در ذات بلکه به تجلي و فيضان مسمي به فيض اقدس، تنزل نموده است تنزلي بدون تجافي يعني از مرتبة غيب‌الغيوبي در مقام واحديت که تکثر و تمايز اسمايي و ظهور کثرت اعيان ثابته است ملاحظه شود چنان‌که انسان از مقام روح به مقام قلب که آن مقام اندماج و استجنان است و اين مرتبة تفصيل و تميز بدون تجافي مقامي، و تنزل مرتبه‌اي، و يا ترفع مرتبه‌اي است فافهم.

و استجلاء دلالت بر ظهور و تجلي بيشتر دارد که کثرة المباني تدلّ علي کثرة المعاني و آن عبارت است از ظهور ذات حق از براي ذات خود در تعينات، يعني در تعينات خلقيه.

۳. ملا عبدالرزاق کاشاني، اصطلاحات الصوفية، ص ۲۰.

۴. تمهيد القواعد چاپ انجمن فلسفه ايران، ص ۱۴۴ و چاپ دفتر تبليغات اسلامي، ص ۲۹۰ و چاپ ام القري، ص ۳۷۶.

۵. اسفار، ج ۲، ص ۳۵۶.

عناوین دیگر این نوشتار
  • جلا و استجلا (عنوان اصلی)
  • جلاء و استجلاء