کانال تلگرام عرفان و حکمت
عرفان وحکمت
در پرتو قرآن وعترت
دانشنامه
  • مقاله

    بخش مقالات و یادداشتها دربرگیرنده نوشته‌های علمی‌ای است که شرائط درج در بخش دانشنامه را ندارد.
    مقاله متنی علمی است که نسبة طولانی و دارای ارجاعات و تحقیق باشد.
    یادداشت یا فیش متن علمی کوتاهی است که می‌تواند در دراز مدت تأمین کننده محتوای یک مقاله باشد.
  • دانشنامه

    دانشنامه، به ارائه مباحث علمی کلی و جامع مربوط به یک مدخل می‌پردازد.
    منظور از مدخل در اینجا یک اصطلاح (مانند: توحید افعالی، اعیان ثابته و...) یا اسم خاص (کتاب، شخصیت و ...) یا موضوع خاص (مانند: ادله وحدت وجود، تاریخ فلسفه، ...) است که به طور طبیعی در فضای مجازی مورد جستجو قرار می‌گیرد.
    در ذیل مدخل‌ها می‌توانید به فهرست مقالات، یادداشتها و پرسش و پاسخهای مرتبط با آن موضوع نیز دست پیدا کنید. بخشی از محتوای مدخل‌ها برگرفته‌ای از یک متن دیگر است که می‌توانیداز طریق عنوان «متن اصلی» به آن مراجعه کنید.

بت

انتشار: پنج‌شنبه ۷ جمادی‌الاولی ۱۴۳۶ - بروزرسانی: یکشنبه ۲۹ جمادی‌الثانیه ۱۴۳۶

بت (اصطلاح عرفانی) به معنای: ۱ـ مقصود و معشوق، ۲ـ جسم و مادّه، ۳ـ هوا و هوس، ۴ـ نفس امّاره، ۵ـ وحدت، ۶ـ مظهر عشق که عشق همان حقيقت مطلقه است، ۷ـ انسان کامل و قطب زمان.

(سیر و سلوک (طرحی نو در عرفان عملی شیعی))

بت و زنار در رساله مشواق

بت عبارت است از هر چه پرستيده شود از ما سواى حق سبحانه، خواه به اعتقاد الوهيت باشد چون اصنام كفار و خواه به اعتقاد وجوب اطاعت و تعظيم چون مشايخ كبار، و خواه بافراط محبت چون محبوبان عشاق مجازى و ساير اغيار مانند جاه و عزت و درهم و دينار، پس اگر پرستش آن از آن روست كه مظهر حق است جل و علا، و حق در او تجلى كرده به اسمى از اسماء و صفتى از صفات حسنى، آن بت عارفان است و پرستش آن، پرستش خالق آن است، چه جميع موجودات صورت‌ حق است و حق سبحانه روح همه است و از اينجا است كه گفته‌اند:

«ما رأيت شيئا الا و رأيت اللّه قبله او معه» والا بت مشركان است، و حق منزه از آن است «تعالى شأنه عما يقولون» قال اللّه تعالى: «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ وَ الَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ» [۱] و قال‌ «اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ» [۲] يعنى: «اطاعوهم».

و گاه اسم بت را مخصوص سازند به كامل و مرشدى كه قطب زمان است چه محبوب حقيقى باعتبار جميع اسماء و صفات در او جلوه‌گر آمده و به اعتبار جامعيت پرستيده شده توجّه جميع موجودات خواه به طبع و خواه به ارادت بدو است و قبله كاينات از جميع جهات اوست و زنّار عبارت است از بستن عقد.

بت اينجا مظهر عشق است و وحدت‌بود زنار بستن عقد خدمت‌
چو كفر و دين بود قايم به هستى‌بود، توحيد عين بت پرستى‌
چو اشياء هست هستى را مظاهراز آن جمله يكى بت باشد آخر
نكو انديشه كن اى مرد عاقل‌كه بت از روى هستى نيست باطل‌
بدان كايزد تعالى خالق اوست‌ز نيكو هر چه صادر گشت نيكوست‌
وجود آنجا كه باشد محض خيراگر شر است در وى آن ز غير است‌
مسلمان گر بدانستى كه بت چيست‌بدانستى كه دين در بت پرستى است‌
و گر مشترك ز بت آگاه گشتى‌كجا در دين خود گمراه گشتى‌
نديد او از بت الا خلق ظاهربدين علت شد اندر شرع كافر
تو هم گر زو نبينى حق پنهان‌بشرع اندر نخوانندت مسلمان‌
درون هر بتى جانى است پنهان‌به زير كفر ايمانى است پنهان‌
بت ترسا به چه نورى است باهركه از روى بتان دارد مظاهر
كند او جمله دلها را وثاقى‌گهى گردد، مغنّى گاه ساقى‌
ز هى مطرب كه از يك نغمه خوش‌زند در خرمن صد زاهد آتش‌
ز هى ساقى كه او از يكى پياله‌كند بى‌خود دو صد هفتاد ساله‌
رود در خانقه مست شبانه‌كند، افسون‌ [۳] صوفى را فسانه‌
اگر در مسجد آيد در سحر گاه‌نيگذارد در او يك مرد آگاه‌
رود در مدرسه چون مست مستورفقيه از وى شود بيچاره مخمور
ز عشقش زاهدان بيچاره گشته‌ز خان و مان خود آواره گشته‌ [۴]
يكى مؤمن دگر را كافر او كردهمه عالم پر از شور و شر او كرد
خرابات از لبش معمور گشته‌مساجد از رخش پر نور گشته‌
همه كار من از وى شد ميسربدو ديدم خلاص از نفس كافر
دلم از دانش خود صد حجب داشت‌ [۵]ز عجب و نخوت و ناموس و پنداشت‌
در آمد از درم آن بت سحر گاه‌مرا از خواب غفلت كرد آگاه‌
ز رويش خلوت جان گشت روشن‌بدو ديدم كه تا خور كيستم‌ [۶] من‌
چو كردم در رخ خوبش نگاهى‌بر آمد، از ميان جانم آهى‌
مرا گفتا كه اى شياد سالوس‌بسر شد عمرت اندر ننگ‌ [۷]و ناموس‌
ببين تا علم و زهد و كبر و پنداشت‌تو را اى نا رسيده از كه وا داشت‌
نظر كردن به رويم نيم ساعت‌نمى‌ارزد هزاران ساله طاعت‌
على الجمله رخ آن عالم آراى‌مرا با من نمود آندم سرا پاى‌
سيه شد روى جانم از خجالت‌ز فوت عمر و ايام بطالت‌
چو ديد آن ماه كز روى چو خورشيد [۸]بريدم من ز جان خويش اميد[۹]
يكى پيمانه پر كرد و به من دادكه از آب و مى آتش در من افتاد
كنون گفت از مى بى‌رنك و بى‌بوى‌نقوش لوح‌ [۱۰] هستى را فرو شوى‌
چو آشاميدم آن پيمانه را پاك‌ [۱۱]در افتادم ز مستى بر سر خاك‌
كنون نه نيستم در خود نه هستم‌نه هشيارم، نه مخمورم، نه مستم‌
گهى چون زلف او باشم مشوش‌گهى چون چشم او دارم سرى خوش‌
گهى از خوى خود در گلخنم من‌گهى از روى او در گلشنم من‌
نظر كردم بديدم اصل‌ [۱۲] هر كارنشان خدمت آمد عقد ز نار
نباشد اهل دانش را معوّل‌ [۱۳]ز هر چيزى مگر بر وضع اوّل‌
ميان در بند چون مردان به مردى‌در آور زمره اوفوا بعهدى‌
به رخش علم و چوگان عبادت‌ز ميدان در ربا گوى سعادت‌
تو را از بهر اين كار آفريدنداگر چه خلق بسيار آفريدند
پدر چون علم و مادر هست اعمال‌بسان قرة العين است احوال‌
نباشد بى‌پدر انسان شكى نيست‌مسيح اندر جهان بيش از يكى نيست‌ [۱۴]
رها كن ترهات و شطح و طامات‌خيال نور و اسباب كرامات‌
كرامات تو اندر حق پرستى است‌جز اين كبر و ريا و عجب و مستى است‌ [۱۵]
همه روى تو در خلق است زنهارمكن خود را بدين علت گرفتار
نگردد جمع با عادت عبادت‌عبادت ميكنى بگذر [۱۶]ز عادت‌

پانویس

۱. بقره/ ۱۶۵.

۲. توبه/ ۳۱.

۳. در نسخه نستعليق: افسوس (ف).

۴. در نسخه نستعليق هر دو مصرع: گشتند (ف).

۵. در نسخه بياض:دلم از دانش خود صد عجب داشت‌ --- ز عجب و نخوت و تلبيس و پنداشت (ف)

۶. در نسخه بياض: چيستم من (ف).

۷. در نسخه نستعليق: نام (ف).

۸. در نسخه بياض: چو ديد آن بت كز آن روى چو خورشيد (ف).

۹. در نسخه نستعليق: ببريدم من از جان خود اميد (ف).

۱۰. در نسخه نستعليق: تخته (ف).

۱۱. در بياض: آن پيمانه پاك (ف).

۱۲. در بياض: اين كار و در نسخه ديگر كما في المتن (ف).

۱۳. در بياض: نباشد اصل دانش در نسخه كهنه: نباشد اهل دانش را مأول (ف).

۱۴. در بياض: مسيح اندر دو عالم جز يكى نيست (ف).

۱۵. در نسخه نستعليق كبر و ريا و بت پرستى است (ف).

۱۶. نسخه نستعليق: بگذار عادت (ف).

مربوط به دسته های: اصطلاحات عرفانی - زبان سلوک -