کانال تلگرام عرفان و حکمت
عرفان وحکمت
در پرتو قرآن وعترت
مقاله
  • مقاله

    بخش مقالات و یادداشتها دربرگیرنده نوشته‌های علمی‌ای است که شرائط درج در بخش دانشنامه را ندارد.
    مقاله متنی علمی است که نسبة طولانی و دارای ارجاعات و تحقیق باشد.
    یادداشت یا فیش متن علمی کوتاهی است که می‌تواند در دراز مدت تأمین کننده محتوای یک مقاله باشد.
  • دانشنامه

    دانشنامه، به ارائه مباحث علمی کلی و جامع مربوط به یک مدخل می‌پردازد.
    منظور از مدخل در اینجا یک اصطلاح (مانند: توحید افعالی، اعیان ثابته و...) یا اسم خاص (کتاب، شخصیت و ...) یا موضوع خاص (مانند: ادله وحدت وجود، تاریخ فلسفه، ...) است که به طور طبیعی در فضای مجازی مورد جستجو قرار می‌گیرد.
    در ذیل مدخل‌ها می‌توانید به فهرست مقالات، یادداشتها و پرسش و پاسخهای مرتبط با آن موضوع نیز دست پیدا کنید. بخشی از محتوای مدخل‌ها برگرفته‌ای از یک متن دیگر است که می‌توانیداز طریق عنوان «متن اصلی» به آن مراجعه کنید.
عرفان و حکمت > مقاله > تفسیر فیض کاشانی از اصطلاحات عرفانی

تفسیر فیض کاشانی از اصطلاحات عرفانی

انتشار: شنبه ۱۰ رجب ۱۴۳۵ - بروزرسانی: دوشنبه ۱۶ جمادی‌الثانیه ۱۴۳۶

رسالة مشواق يکي از آثار عرفاني فيض کاشانی است که در توضيح اصطلاحات عرفان بر اساس شرح گلشن‌راز لاهيجي نوشته است و در اين رساله حدود ۴۰ اصطلاح را توضيح داده است. بزرگي سه شخصيت عرفاني شيخ محمود شبستري (سرايندة اشعار گلشن راز)، شيخ محمد لاهيجي (شارح گلشن‌راز) و فيض کاشاني (نويسندة مشواق) اين رساله را ارزشمند ساخته است. مرحوم علامه طباطبایی مي‌فرموده‌اند:

«در فارسي مثنوي به قوّت گلشن راز شيخ شبستري نداريم». [۱]

و نيز مي‌فرموده‌اند:

«در علماي اسلامي به جامعيت فيض کاشاني نداريم». [۲] [۳]

فیض کاشانی معتقد است ناآشنایی بعضی افراد نسبت به اصطلاحات اهل عرفان سبب شده است که به اولیاء و محبین خدا طعنه زده وایشان را به کفر متهم کنند لذا وظیفه خود دانسته رساله ای بنویسد و در آن معانی این اصطلاحات را توضیح دهد تا شاید فهم درست حقائق از طرفی مانع این تهمتها شده و از طرف دیگر قلب افراد مستعد را با محبت الهی منور سازد.

این رساله در سه فصل نگاشته شده است:

در فصل اول علت بیان حقائق و اسرار در قالب شعر را این میداند که از طرفی گاهی اهل معرفت چنان شور و شوق و وجدی احساس می کنند که ابراز نکردن آن برایشان سخت بوده و صبر بر آن موجب غم می شود و از طرفی نباید اسرار عشق را فاش کنند لذا به ناچار آن اسرار را در غالب استعارات و مجازات بیان می کنند

درفصل دوم مراتب مختلف معانی که در قالب لفظ ریخته میشود را بیان می کنند

و در فصل سوم از نقص الفاظ و اینکه الفاظ توان ارائه حقائق را ندارند سخن میراند لذا متکلم ناچار است آن حقائق را مجازا با الفاظ محسوسات بیان کند سپس معانی اصطلاحاتی مثل رخ و زلف و خال خط و چشم و ابرو و لب و دهان و شراب و ساقى و خرابات و خراباتى و بت و زنار و كفر و ترسائى را توضیح می دهد و از براى هر يك استشهادى از ابيات گلشن راز بیان می کند.

فهرست

فیض کاشانی و بیان اصطلاحات عرفانی‌

نویسنده : فیض کاشانی

منبع : ده رساله، صفحه: ۲۳۸ تا ۲۷۳

متن رساله مشواق‌

بسم اللّه الرحمن الرحيم‌
نحمدك اللهم يا منتهى قلوب المشتاقين و نشكرك باجابة آمال المحبين و نصلي على حبيبك محمد و آله الذين لهم عندك زلفى.

مقدمه

اما بعد: چنين گويد مؤلف اين سخنان [محمد] محسن بن مرتضى- تغمّده اللّه بالغفران- كه چون طايفه‌اى از متقشفه‌ [۴] ظاهر محبت بندگان را نسبت با جناب اقدس الهى منكر بودند و دوستان الهى را به كفر و زندقه موسوم ساخته زبان طعن در حق ايشان مى‌گشودند، به خاطر رسيد كه چند كلمه كه بدان معانى، حقايق از لباس استعارات مكشوف و اصطلاحات غريبه قوم كه در ابيات ايشان مستعمل است معروف تواند شد بنويسد، و از اسرارى كه به حقيقت محبت و حقيقت اشعار اين طايفه اشعارى داشته باشد پرده بر گيرد، شايد بدين وسيله زبان طعن طاعنان در شأن ذوى الشأن ايشان كوتاه شده و باعث بصيرت سالكان راه گردد، و در مستعدان محبت، انسى و قربى پديد آيد و اصحاب ذوق را نشاطى و شوقى بيفزايد، دلهاى مرده را در اهتزاز [در آورد] و ارواح افسرده را در پرواز، پس اين كلمات را در فصلى چند فراهم آورده و به مشواق موسوم گردانيد و من اللّه التائيد.

فصل اول علت بیان حقائق و اسرار در قالب شعر

در بيان سبب انشاد اشعار و اشاره بمعانى حقايق و اسرار

بدانكه اهل معرفت و محبت را گاهى در سر شورى و در دل شوق پر زورى مستولى ميشود بحدى كه اگر بوسيله سخن اظهار مافى الضمير نكنند وجد و قلق ايشان را رنجه مى‌دارد و صبر بر آن در دلهاى ايشان تخم غم و اندوه ميكارد و چون اظهار اسرار معرفت و افشاى مافى الاستار محبت را رخصت نداده‌اند، ناچار گاهى در پرده استعاره و لباس مجازبه انشاد اشعار مشتمله بر اشاره به معانى حقايق كه باعث باشد بر اهتزاز، دلى خالى ميكنند و ارباب قلوب را به استماع ان در اهتزاز مى‌آورند و بدين وسيله در دلهاى روشن شوق بر شوق و محبت بر محبت مى‌افزايد و متعطشان بوادى طلب كه رقيقه ارادتى در بواطن ايشان كامن بوده باشد و بواسطه تراكم حجب ظلمانى و غواشى هيولانى در فيافى حرمان سر گردان مانده باشند، بدستيارى آن كلمات شور انگيز و آن اشعار مهر انگيز، كمند شوق در گردن جان انداخته خود را از مهاوى خذلان بيرون مى‌كشند و از آن «مى‌ها» جرعه مى‌چشند، ضاعف اللّه اجور اولئك و اضاء بين ايدى هؤلاء و بايمانهم انوار ذلك.

فصل دوم مراتب مختلف معانی که در قالب لفظ ریخته میشود ‌

در بيان درجات و مراتب سخن و انواع و اصناف آن

بدانكه سخن به منزله قالب است و معنى به منزله روح و يا سخن بمنزله پيمانه است و معنى بمنزله راج‌ [۵] و يا سخن بمنزله نافه مشگ است و معنى را درجات و مراتب است به حسب تفاوت درجات و مراتب سلاست الفاظ و متانت مبانى و به سبب اختلاف درجات و مراتب مقاصد و معانى.

سخن چو نيك نگوئى هزار نيست يكى‌ولى چو نيك بگوئى يكى هزار بود

و سخن نيك را باز انواع و اصناف است، چه، گاهى كه قائل را محبت حقيقيه‌ «يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ‌ [۶]وَ الَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ» [۷]غالب گردد يا شوق آن محب مستولى شود، در وصف عشق حقيقى سخن گويد و با وى از چشمه سلسبيل دهد، سلطان عشق به مقتضاى التهاب‌ «نارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ الَّتِي تَطَّلِعُ‌ عَلَى الْأَفْئِدَةِ» [۸] شررى چند بر جام آن سخن بيزد تا از حرارت آن مزاج، مزاج شراب معنى آن سخن طعم زنجبيل بر دارد و در ذائقه روح مستمع متعشق بحكم:«تحرق فى الدنيا قلوب العاشقين و فى الاخرة جلود الفاسقين» حرقت محبّت احداث كند.

«يُسْقَوْنَ فِيها كَأْساً كانَ مِزاجُها زَنْجَبِيلًا عَيْناً فِيها تُسَمَّى سَلْسَبِيلًا» [۹] و گاهى كه قائل را شوق لقاى محبوب حقيقى غلبه كند، تقرب به او جسته در وصف حقيقت، سخن در پرده راند و بويى از رحيق مختوم به مشام اهل عرفان رساند. ساقى الست به مؤداى الاطال «شوق الابرار الى لقائى و انى اليهم لا شد شوقا» قطره‌اى چند از ذروه تسنيم كه چشمه مقربان است بر جام آن سخن ريزد تا از لطافت آن مزاج، مزاج شراب معنى آن سخن طعم قرب يابد، و در ذائقه روح مستمع متقرب بمقتضاى «من تقرب الىّ شبرا تقربت اليه ذراعا» [۱۰] قربى احداث كند «يُسْقَوْنَ مِنْ رَحِيقٍ مَخْتُومٍ، خِتامُهُ مِسْكٌ وَ فِي ذلِكَ فَلْيَتَنافَسِ الْمُتَنافِسُونَ، وَ مِزاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ عَيْناً يَشْرَبُ بِهَا الْمُقَرَّبُونَ» [۱۱].

و گاهى كه قائل در مرآت ناسوت، جمال لاهوت، ملاحظه كرد، صنع‌ «خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ» [۱۲]در حسن: «صَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ» [۱۳]در نظرش جلوه آيد و از روى مجاز سخن راند كه نشانه‌اى ازشراب طهور دارد والى شهرستان دل به موجب «ان اللّه جميل و يحب الجمال» [۱۴] نمك ملاحتى در جام آن سخن بيزد، و يا شهد حلاوتى بر آن ريزد، تا از شورى و شيرينى آن مزاج، مزاج شراب معنى آن سخن، طعم انس گيرد و در ذائقه روح مستمع مستأنس به حكم «من استأنس باللّه استأنس بكل شيى‌ء مليح و وجه صبيح» انسى حاصل شود.

«وَ سَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً» [۱۵].و گاهى كه قائل را كمال حقيقى كه موجب وصول است به مقصود در نظر آيد، و در حكم مواعظ سخن گويد و از شيشه شراب عباد اللّه فيض يابد، خطيب عقل به منبر بلاغت بر آمده به حكم «ان من الشعر لحكمة و ان من البيان لسحرا» [۱۶] روح تذكيرى و روان تأثيرى در جان سخن دمد، تا از برودت آن مزاج، مزاج شراب معنى آن سخن، طعم كافور گرفته در ذائقه مستمع سالك بمقتضاى: «أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» [۱۷]برد اليقينى احداث كند «إِنَّ الْأَبْرارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ كانَ مِزاجُها كافُوراً عَيْناً يَشْرَبُ بِها عِبادُ اللَّهِ يُفَجِّرُونَها تَفْجِيراً» [۱۸]و گاهى كه قائل را محبت ولى كامل كه وسيله قرب است به حق جلّ شأنه به حكم: «وَ ابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ»[۱۹] در اعتزاز آورد و در شوق آن سخن راند، ساقى ولايت از عين معين معاينه كأسى درخشان، بى‌غايله ملامت و با بقاى عقلى به سلامت داير سازد كه از فروغ آن كأس بيضاء و نشأت راح روح‌ افزا شراب معنى سخن بحكم: «ما قال فينا قائل بيت شعر حتى يؤيد بروح القدس» [۲۰] طعم حيات گيرد و در ذائقه روح مستمع به مقتضاى‌ «فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَباً» [۲۱] كار آب حيات كند، «يُطافُ عَلَيْهِمْ بِكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ، بَيْضاءَ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ، لا فِيها غَوْلٌ وَ لا هُمْ عَنْها يُنْزَفُونَ» [۲۲].

و گاهى در قائل داعيه عرض نياز به درگاه بى‌نياز به درگاه بى‌نياز پديد آمده به حكم‌ «إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَ حُزْنِي إِلَى اللَّهِ» [۲۳] به عرض پريشانى دل حزين بى‌چاره، و شكوه از ديو رجيم و نفس اماره، از در دعا و مناجات در آيد، و به زبان ابتهال ضراعت سخن گويد و درمان درد خويش از طبيب قلوب جويد و بمقتضاى‌ «فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ» [۲۴]خود را در حق، مستهلك و فانى سازد و در اين مقام اهل محبت را از شراب فناى در محبوب [- كمال قال مولانا و سيدنا امير المؤمنين (ع)- «ان للّه شرابا لاوليائه، اذا شربوا سكروا و اذا سكروا طربوا و اذا طربوا طابوا و اذا طابوا ذابوا و اذا ذابوا طلبوا و اذا طلبوا وجدوا و اذا وجدوا و صلوا و اذا و صلوا «اتصلوا فحينئذ لا فرق بينهم حبيبهم» [۲۵]و قوله عليه السلام «لنا مع اللّه حالات نحن فيها نحن و لكن هو هو و نحن نحن‌] نصيبى تواند بود و قربى بر قرب تواند افزود.«و من شغله ذكرى مسئلتى اعطيته افضل ما اعطى السائلين».

فصل سوم سبب تعبير از معانى حقايق به الفاظ متداوله مشهوره و اشاره به معانى هر يك

چون اقليم معارف و حقايق و عالم معانى و دقايق از آن وسيع‌تر است كه صور محصوره الفاظ به وساطت وضع و دلالت متصدى اظهار آن تواند شد، لا جرم بى‌دستيارى امثال و اشباه پاى مكنت و اقتدار در ميدان ابراز آن سيرى نتواند نمود، لا جرم در اظهار مخدرات معانى به صور حرفى هر حقيقتى به رقيقه مناسبتى كه با يكى از محسوسات دارد به اسم آن از آن تعبير مى‌كنند، تا هم اهل معنى از آن حقايق محظوظ گردند و هم اهل صورت از صورت مجازى آن بى‌بهره نمانند.

«وَ تِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَ ما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ» [۲۶] و ما هر يك از الفاظ مجازيه متداوله را كه بمنزله اصول است نسبت به ديگرها با بعضى از متعلقات آن بيان كنيم كه اشاره به كدام معنى است از معانى حقيقت، تا كسى را كه آشنا به اصطلاح قوم نباشد فى الجمله آشنائى به معانى ابيات از اين راه حاصل گردد مثل رخ و زلف و خال خط و چشم و ابرو و لب و دهان‌ و شراب و ساقى و خرابات و خراباتى و بت و زنار و كفر و ترسائى و از براى هر يك استشهادى از ابيات گلشن راز بياوريم تا بدان مبيّن و مزيّن گردد.- و باللّه التوفيق-.

رخ‌

عبارت است از تجلى جمال الهى به صفت لطف مانند لطيف و رؤف و تواب و محيى‌ء و هادى و وهاب.

زلف‌

عبارت است از تجلى جلال الهى به صفت قهر مانند مانع و قابض و قهار و مميت و مضلّ و ضار، چه رخسار و زلف بتان مه پيكر را به حسب جامعيت نشأت انسانى از اين دو صفت متقابل بهره و نصيب داده‌اند، آينه روى زيبا كه با تجلى جمالى لطف از روى روشنى و نور مناسبتى تام و سلسله زلف چليپا را با تجلى جلالى قهر از جهت تيرگى و ظلمت و خفا مشابهتى تمام هست و شاهد حقيقى را كه عبارت است از حقيقت به اعتبار حضور و ظهور با آنكه در پرده هر جلالى جمالى مختفى در شوكت هر جمالى جلالى متوارى است، توان گفت كه از وراى تتق هر جمالى جلالى نيز جمالى پيدا و از اشعه انوار بهر جمالى جلالى هويداست.

قال امير المؤمنين- صلوات اللّه عليه-«سبحان من اتسعت رحمته لاوليائه فى شدة نقمته و اشتدت نقمته لاعدائه فى سعة رحمته» و به زبان شرع از تجلى جمالى به نور و از تجلى جلالى به ظل اشاره شد، قال اللّه تعالى‌ «اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» [۲۷] قال اللّه سبحانه‌ «أَ لَمْ تَرَ إِلى‌ رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ» [۲۸]و گاه از مطلق ما سوى به زلف تعبير كنند چه همچنانكه زلف پرده و نقاب روى محبوب است، هر يك ازكائنات و كثرات حجاب ذات و نقاب وجه واحد حقيقى است، و از اينجاست كه از عدم انحصار موجودات و كثرات تعيّنات به درازى زلف و عدم انتهاى آن تعبير مى‌نمايند.

هر آن چيزى كه در عالم عيان است‌چو عكسى ز آفتاب آن جهان است‌
جهان چون خط و خال و چشم و ابروست‌كه هر چيزى به جاى خويش نيكوست‌
تجلى گه جمال و گه جلال است‌رخ و زلف آن معانى را مثال است‌
صفات حق تعالى لطف و قهر است‌رخ و زلف بتان را ز آن دو بهر است‌
چو محسوس آمد اين الفاظ مسموع‌نخست از بهر محسوس است موضوع‌
ندارد عالم معنى نهايت‌كجا بيند مر او را لفظ غايت‌
هر آن معنى كه شد از ذوق پيداكجا تعبير لفظى يابد آن را [۲۹]
چو اهل دل كند تفسير معنى‌به مانندى كند تعبير معنى‌
كه محسوسات از آن عالم چو سايه است‌كه اين چون طفل و آن مانند دايه است‌
ولى تشبيه كلّى نيست ممكن‌ز جستجوى آن مى‌باش ساكن‌ [۳۰]
نظر كن در معانى سوى غايت‌لوازم را يكايك كن رعايت‌
بوجه خاص از آن تشبيه مى‌كن‌ز ديگر وجه‌ها تنزيه مى‌كن‌

از تضاد و تخالف اسماء و صفات در عالم ظهور به كجى زلف و پيچش آن اشاره كنند كه بر استوا و اعتدال امتداد قد و قامت حضرت الوهيّت است كه برزخ ميان وجوب و امكان است.

ز قدّش راستى گفتم سخن دوش‌سر زلفش مرا گفتا كه خاموش‌
كجى بر راستى زو گشت غالب‌وز او در پيچش آمد راه طالب‌

و هر چه در مراتب كثرت مى‌بينى به حقيقت حلقه‌اى است از حلقه‌هاى بى‌نهايت آن زلف، و هر دل كه به هوى و هوسى در پيداست، به حلقه‌اى از حلقه‌هاى آن زنجير گرفتار است با آنكه خلاصى از قيد تعيّن خود ندارد و بخودى خود كه تارى از آن زلف است پاى بند و مانده از رفتار است.

همه دلها از آن گشته مسلسل‌همه جانها از او بوده مقلقل‌
معلق صد هزاران دل ز هر سونشد يك دل برون از حلقه او [۳۱]
گر او زلفين مشگين بر فشاندبه عالم در يكى كافر نماند
و گر بگذاردش پيوسته ساكن‌نماند در جهان يك نفس مؤمن‌
حديث زلف جانان بس دراز است‌چه شايد گفت از او چه جاى راز
مپرس از من حديث زلف پر چين‌مجنبانيد زنجير مجانين‌

و از تغييرات و تبديلات سلسله موجودات كه هر ساعتى به نوعى و حقيقتى ديگر است به بى‌قرارى زلف تعبير كنند گاه كثرت از وجه وحدت دور شود و صبح توحيد روى نمايد و گاه وجه وحدت در كثرت مستور گردد و شام شرك در آيد.

نيابد زلف او يك لحظه آرام‌گهى بام آورد گاهى كند شام‌
ز روى زلف او صد روز شب كردبسى بازيچه‌هاى بو العجب كرد
دل ما دارد از زلفش نشانى‌كه خود ساكن نمى‌گردد زمانى‌ [۳۲]
از او هر لحظه كار از سر گرفتم‌ز جان خويشتن دل بر گرفتم‌
از آن گردد سر زلفش مشوش‌كه از رويش دلى دارد بر آتش‌
[۳۳]

و چون حقيقت هم در مظاهر پيدا گشته و هم در مظاهر پنهان شده توان گفت كه ظهور او عين خفاست و خفاى او عين ظهور «سبحان من ظهر فى بطونه و بطن فى ظهوره»

همه عالم ظهور نور حق دان‌حق اندر وى ز پيدايى است پنهان‌
چو آيات است روشن گشته از ذات‌نگردد ذات او روشن ز آيات‌
همه عالم به نور اوست پيداكجا او گردد از عالم هويدا
نگنجد نور ذات اندر مظاهركه سبحات جلالش هست قاهر

و از نفحات انسى كه به مشام اهل عرفان و عشق مى‌رسد از تجليات جماليّه و جلاليه كه موجب اين ظهور و خفاست و از مقتضيات زلف است؛ به عطر تعبير مى‌نمايند.

گل آدم از آن دم شد مخمّركه دادش بوى آن زلف معنبر

خال

عبارت است از نقطه وحدت حقيقيه من حيث الخفا كه مبدأ و منتهاى كثرت اعتبارى است و از ادراك و شعور اغيار محتجب و مختفى است، چه سياهى و ظلمت موجب خفا است.

بر آن رخ نقطه خالش بسيط است‌كه اصل مركز و دور محيط است‌
از او شد خط دور هر دو عالم‌و زو شد خط نفس و قلب آدم‌

خط

عبارت است از ظهور حقيقت در مظاهر روحانيات چه چنانكه خط بر رخ دميده، عالم ارواح گرد ذات بر آمده چرا كه آن عالم اقرب مراتب وجود است به حق جلّ و عز.

رخ اينجا مظهر حسن خدائى است‌مراد از خط، جناب كبريائى است‌
رخش خطى كشيد اندر نكوئى‌كه از ما نيست بيرون خوبروئى‌

و چون ظهور حيات او در عالم ارواح است از خط به آب حيوان تعبير

خط آمد سبزه زار عالم جان‌از آن گردند نامش آب حيوان‌
ز تاريكى زلفش روز شب كن‌ز خطش چشمه حيوان طلب كن‌
خضر وار از مقام بى‌نشانى‌بخور چون خطش آب زندگانى‌
اگر روى و خطش بينى تو بى‌شك‌بدانى كثرت از وحدت يكايك‌
ز زلفش باز دانى كار عالم‌ز خطش باز خوانى سرّ مبهم‌
از آن خالش دل پر خون تباه است‌كه عكس نقطه خال سياه است‌
ز خالش حال دل جز خون شدن نيست‌گز آن منزل ره بيرون شدن نيست‌
كسى كو خطش از روى نكو ديددل من روى اندر خطّ او ديد
مگر رخسار او سبع المثانى است‌كه هر حرفى از او بحر معانى است‌
نهفته زير هر موئى از او بازهزاران بحر علم از عالم راز

چشم

عبارت است از شهود حق بر اعيان و استعدادات ايشان را كه‌ صفت بصيرى اوست جلّ شأنه، قال اللّه تعالى: «إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ» [۳۴].

و از مطلق صفت از آن رو كه حد و حاجب دات است به ابرو اشاره نمايند و اين هر دو از مقتضيات تجلّى جلال است كه در اغلب موجب بعد و حرمان است.

و از استغنا و عدم الفتات كه مقتضى آن است كه عالم را در نظر هستى در نياورد و به نيستى خود بگذارد به مستى و بيمارى كه از لوازم چشم بتان بى‌رحم است تعبير نمايند.

و از رسانيدن راحت بعد از محنت و چشانيدن محنت در عقب راحت كه موجب خوف و رجا است به غمزه اشاره كنند، چه غمزه حالتى است كه از بر هم زدن چشم محبوبان در دلربائى و عشوه گرى واقع ميشود و بر هم زدن چشم عبارت از عدم الفتات است كه از لوازم استغناست و گشادن چشم اشارت به مردمى و دلنوازى كه از لوازم مستى است تعبير كنند.

لب‌

عبارت است از روان بخشى و جان فزائى كه به زبان شرع از آن به نفخ روح تعبير كنند.قال اللّه تعالى: «وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي» [۳۵].

از افاضه وجود كه نگاه داشتن خلق است در مقام هستى به قول كن نيز به لب و دهان تعبير نمايند و از خفاى مصدر آن به تنگى دهان اشاره كنند و اين هر دو از مقتضيات تجلى جمال است كه موجب قرب و وصال است و از ترقى فرمودن [نمودن‌] در كمال و چشانيدن ذوق، وصال پيوسته تعبير كنند چرا كه بى‌خودى و بى‌خبرى و راه به نيستى خود نبردن، بيرون از آن به حصول‌ مى‌پيوندد و بالجمله هستى و نيستى كه لحظه به لحظه اعيان عالم را واقع است با تبديلات و تكميلات از مقتضيات جمال است و جلال چشم است و با كمال استغنا و عدم التفات چشم مستش گهى از كرم و مردمى كه از لوازم مستى است دلهاى عشاق مشتاق را به مشاهده جمال معشوق مى‌نوازد و لب جان پرورش دمى بيچارگان عدم آباد را با فاضه فيض وجودى چاره كار مى‌سازد و از نيستى به هست مى‌آورد».

نگر كز چشم شاهد چيست پيدارعايت كن لوازم را در آنجا
ز چشمش خواست بيمارى و مستى‌ز لعلش گشت پيدا عين هستى‌
ز چشم اوست دلها مست و مخمورز لعل اوست جانها جمله مستور
ز چشم او همه دلها جگر خوارلب لعلش شفاى جان بيمار
به چشمش گر چه عالم در نيايدلبش هر ساعتى، لطفى نمايد
دمى از خرمى دلها نوازددمى بيچارگان را چاره سازد
ازو يك غمزه و جان دادن از ماازو يك بوسه و استادن از ما

شراب‌

عبارت است از ذوق و وجد و حال كه از جلوه محبوب حقيقى در اوان غلبه محبت بر دل سالك عاشق وارد مى‌شود و سالك را مست و بى‌خود مى‌كند چه، استيلاى آن موجب هدم قواعد عقلى و نقض معاقد و همى اوست كه مبدأ انتشاء كثرت رسمى و نسبت اعتبارى ميشود.

ساقى‌

عبارت است از حقيقت باعتبار حسب ظهور در هر مظهر كه تجلى كرده باشد.

و ساقيان بزم عشق كنايه از سمع و بصر انسان باشد، چه اكثر اسباب مستى از اين دو راه ميرسد و از تجليات [افعالى به جام تعبير مى‌كنند و از تجليات اسمائى و صفاتى به خم و سبو و از تجليات‌] ذاتى كه موجب فناى فى اللّه و بقاى باللّه است به بحر و قلزم، و آن ذوق و وجد را كه از تجلى ذاتى ناشى شود؛ كه سالك را از لذت هستى پاكى دهد و موجب فناى او گردد شراب طهور نامند قال اللّه تعالى «وَ سَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً» [۳۶].

شراب و شمع ذوق و نور عرفان‌ [۳۷]ببين شاهد كه از كس نيست پنهان‌
ازو هر غمزه دام و دانه‌اى شدوزو هر گوشه‌اى بتخانه‌اى شد
ز غمزه ميدهد هستى به غارت‌ببوسه مى‌كند بازش عمارت‌
ز چشمش خون ما در جوش دايم‌ز لعلش جان ما مدهوش دايم‌
به غمزه چشم او دل مى‌ربايدببوسه لعل او جان مى‌فزايد [۳۸]
چو از چشم و لبش چوئى كنارى‌مر اين گويد كه نه، آن گويد آرى‌ [۳۹]
ز غمزه عالمى را كار سازدببوسه هر زمان جان مى‌نوازد
شراب و شمع و شاهد جمله حاضرمشو غافل ز شاهد بازى آخر
شراب بى‌خودى در كش زمانى‌مگر از دست خود يا بى‌امانى‌
بخور مى تا ز خويشت وارهاندوجود قطره در دريا رساند [۴۰]
شرابى خور كه جامش روى يار است‌پياله چشم مست باده خوار است‌ [۴۱]
شرابى را طلب بى‌ساغر و جام‌شرابى باده خوارى ساقى آشام‌ [۴۲]
شرابى خور ز جام وجه باقى‌سقيهم ربهم آنراست ساقى‌ [۴۳]
طهور آن مى‌بود كز لوث هستى‌ [۴۴]تو را پاكى دهد در وقت مستى‌
بخور مى وارهان خود را ز سردى‌ [۴۵]كه بد مستى به است از نيك مردى‌

و همه عالم از غيب و شهادت مانند يك خم خانه‌اند از شراب هستى و محبت فطرى حق جل و علا، و هر ذره‌اى از ذرات عالم به حسب قابليت و استعدادى خاص كه دارد پيمانه شراب محبت او است و پيمانه همه از اين شراب پر است.

همه عالم چو يك خم خانه اوست‌دل هر ذره‌اى پيمانه است‌
خرد مست و ملايك مست و جان مست‌هوا مست و زمين مست آسمان مست‌
شده زو عقل كل حيران و مدهوش‌ [۴۶]فتاده نفس كل را حلقه در گوش‌
فلك سر گشته از وى در تكاپوى‌[۴۷]هوا در دل به اميد يكى بوى‌
ملايك خورده صاف از كوزه پاك‌به جرعه ريخته دردى بر اين خاك‌ [۴۸]
عناصر گشته ز آن يك جرعه سر خوش‌فتاده گه در آب و گه در آتش‌
ز بوى جرعه‌اى كافتاده بر خاك‌بر آمد آدمى تا شد بر افلاك‌ [۴۹]
ز عكس او تن پژمرده جان گشت‌ [۵۰]ز تابش جان افسرده روان گشت‌
جهانى خلق از او سر گشته دايم‌ز خان و مان خود بر گشته دايم‌

و آثار اين شراب در حقيقت انسانى [بواسطه‌] مزيت قابليت و استعداد او زياده است از ساير موجودات و از اينجاست اكثر افراد اين نوع، حيران و سر گشته بيابان عشق و طلبند و محبوب حقيقى را مى‌جويند، مرشد و هادى مى‌طلبند كه ايشان را به وصال او رهنمائى كند و از خودى برهاند.

يكى از بوى دردش عاقل آمديكى از رنگ صافش ناقل آمد [۵۱]
يكى از نيم جرعه گشته صادق‌يكى در يك صراحى گشته عاشق‌
يكى ديگر فرو برده بيك بارخم و خمخانه و ساقى و خمّار [۵۲]
كشيده جمله و مانده دهن باززهى دريا دل رند سر افراز [۵۳]
در آشاميده هستى را بيك بارفراغت يافته ز اقرار و انكار [۵۴]
شده فارغ ز زهد خشك و طامات‌گرفته دامن پير خرابات‌

خرابات و خراباتى

خرابات عبارت است از وحدت صرف و اطلاق بحت كه رسوم تعيّنات او را آنجا نه عين باشد و نه اثر، خواه افعالى باشد يا صفاتى يا ذاتى، و خراباتى اشارت است بسالك عاشق لا ابالى كه از قيد رؤيت تمايز افعال و صفات واجب و ممكن خلاصى يافته، افعال و صفات جميع اشياء را محو افعال و صفات الهى داند و هيچ فعلى و صفتى به خود و ديگرى منسوب ندارد.

خراباتى شدن از خود رهائى است‌خودى كفر است اگر خود پارسائى است‌
نشانه داده‌اند اهل خرابات‌ [۵۵]كه التوحيد، اسقاط الاضافات‌
خرابات از جهان بى‌مثالى است‌مقام عاشقان لا ابالى است‌
خرابات آشيان مرغ جان است‌خرابات آشيان لا مكان است‌
خراباتى خراب اندر خراب است‌كه در صحراى او عالم سراب است‌
خراباتى است بى‌حدّ و نهايت‌نه آغازش كسى ديده نه غايت‌
اگر صد سال در وى مى‌شتابى‌نه كس را و نه خود را باز يابى‌
گروهى اندر او بى‌پا و بى‌سرهمه نه مؤمن و نه نيز كافر
شراب بى‌خودى در سر گرفته‌ [۵۶]به ترك جمله خير و شر گرفته‌
شرابى خورده هر يكى بى‌لب و كام‌فراغت يافته از ننگ و از نام‌
حديث ماجراى شطح و طامات‌خيال خلوت و نور كرامات‌
ز بوى درد، مى از دست داده‌ز ذوق نيستى مست او فتاده‌
عصا و ركوه و تسبيح و مسواك‌گرو كرده به دردى جمله را پاك‌
ميان آب و گل افتان و خيزان‌بجاى اشك خون از ديده ريزان‌
دمى از سر خوشى در عالم نازشده چون شاطران گردن افراز
گهى از رو سياهى رو به ديوارگهى از سرخ روئى بر سر دار
گهى اندر سماع شوق جانان‌شده بى‌پا و سر چون چرخ گردان‌
به هر نغمه كه از مطرب شنيده‌بدو و جدى از آن عالم رسيده‌
سماع جان نه آخر صوت و حرف است‌كه در هر پرده‌اى سرّى شگرف است‌
ز سر بيرون كشيد دلق ده تو [۵۷]مجرد گشته از هر رنگ و هر بو
فرو شسته بدان صاف مروّق‌ [۵۸]همه رنگ سياه و سرخ و ازرق‌
يكى پيمانه‌اى خور از مى صاف‌ [۵۹]شده ز آن صوفى صافى ز اوصاف‌
بجان خاك نرابل‌ [۶۰] پاك رفته‌ز هر چه آن ديده از صد يك نگفته‌ [۶۱]
گرفته دامن رندان خمّارز شيخى و مريدى گشته بيزار

پير خرابات‌

عبارت است از مرشد كامل كه مريد را به ترك رسوم و عادات وا مى‌دارد و راه فقر و فنا مى‌سپارد.

بت و زنار

بت عبارت است از هر چه پرستيده شود از ما سواى حق سبحانه، خواه به اعتقاد الوهيت باشد چون اصنام كفار و خواه به اعتقاد وجوب اطاعت و تعظيم چون مشايخ كبار، و خواه بافراط محبت چون محبوبان عشاق مجازى و ساير اغيار مانند جاه و عزت و درهم و دينار، پس اگر پرستش آن از آن روست كه مظهر حق است جل و علا، و حق در او تجلى كرده به اسمى از اسماء و صفتى از صفات حسنى، آن بت عارفان است و پرستش آن، پرستش خالق آن است، چه جميع موجودات صورت‌ حق است و حق سبحانه روح همه است و از اينجا است كه گفته‌اند:

«ما رأيت شيئا الا و رأيت اللّه قبله او معه» والا بت مشركان است، و حق منزه از آن است «تعالى شأنه عما يقولون» قال اللّه تعالى: «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ وَ الَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ» [۶۲] و قال‌ «اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ» [۶۳] يعنى: «اطاعوهم».

و گاه اسم بت را مخصوص سازند به كامل و مرشدى كه قطب زمان است چه محبوب حقيقى باعتبار جميع اسماء و صفات در او جلوه‌گر آمده و به اعتبار جامعيت پرستيده شده توجّه جميع موجودات خواه به طبع و خواه به ارادت بدو است و قبله كاينات از جميع جهات اوست و زنّار عبارت است از بستن عقد

بت اينجا مظهر عشق است و وحدت‌بود ز نار بستن عقد خدمت‌
چو كفر و دين بود قايم به هستى‌بود، توحيد عين بت پرستى‌
چو اشياء هست هستى را مظاهراز آن جمله يكى بت باشد آخر
نكو انديشه كن اى مرد عاقل‌كه بت از روى هستى نيست باطل‌
بدان كايزد تعالى خالق اوست‌ز نيكو هر چه صادر گشت نيكوست‌
وجود آنجا كه باشد محض خيراگر شر است در وى آن ز غير است‌
مسلمان گر بدانستى كه بت چيست‌بدانستى كه دين در بت پرستى است‌
و گر مشترك ز بت آگاه گشتى‌كجا در دين خود گمراه گشتى‌
نديد او از بت الا خلق ظاهربدين علت شد اندر شرع كافر
تو هم گر زو نبينى حق پنهان‌بشرع اندر نخوانندت مسلمان‌
درون هر بتى جانى است پنهان‌به زير كفر ايمانى است پنهان‌
بت ترسا به چه نورى است باهركه از روى بتان دارد مظاهر
كند او جمله دلها را وثاقى‌گهى گردد، مغنّى گاه ساقى‌
ز هى مطرب كه از يك نغمه خوش‌زند در خرمن صد زاهد آتش‌
ز هى ساقى كه او از يكى پياله‌كند بى‌خود دو صد هفتاد ساله‌
رود در خانقه مست شبانه‌كند، افسون‌ [۶۴] صوفى را فسانه‌
اگر در مسجد آيد در سحر گاه‌نيگذارد در او يك مرد آگاه‌
رود در مدرسه چون مست مستورفقيه از وى شود بيچاره مخمور
ز عشقش زاهدان بيچاره گشته‌ز خان و مان خود آواره گشته‌ [۶۵]
يكى مؤمن دگر را كافر او كردهمه عالم پر از شور و شر او كرد
خرابات از لبش معمور گشته‌مساجد از رخش پر نور گشته‌
همه كار من از وى شد ميسربدو ديدم خلاص از نفس كافر
دلم از دانش خود صد حجب داشت‌ [۶۶]ز عجب و نخوت و ناموس و پنداشت‌
در آمد از درم آن بت سحر گاه‌مرا از خواب غفلت كرد آگاه‌
ز رويش خلوت جان گشت روشن‌بدو ديدم كه تا خور كيستم‌ [۶۷] من‌
چو كردم در رخ خوبش نگاهى‌بر آمد، از ميان جانم آهى‌
مرا گفتا كه اى شياد سالوس‌بسر شد عمرت اندر ننگ‌ [۶۸]و ناموس‌
ببين تا علم و زهد و كبر و پنداشت‌تو را اى نا رسيده از كه وا داشت‌
نظر كردن به رويم نيم ساعت‌نمى‌ارزد هزاران ساله طاعت‌
على الجمله رخ آن عالم آراى‌مرا با من نمود آندم سرا پاى‌
سيه شد روى جانم از خجالت‌ز فوت عمر و ايام بطالت‌
چو ديد آن ماه كز روى چو خورشيد [۶۹]بريدم من ز جان خويش اميد[۷۰]
يكى پيمانه پر كرد و به من دادكه از آب و مى آتش در من افتاد
كنون گفت از مى بى‌رنك و بى‌بوى‌نقوش لوح‌ [۷۱] هستى را فرو شوى‌
چو آشاميدم آن پيمانه را پاك‌ [۷۲]در افتادم ز مستى بر سر خاك‌
كنون نه نيستم در خود نه هستم‌نه هشيارم، نه مخمورم، نه مستم‌
گهى چون زلف او باشم مشوش‌گهى چون چشم او دارم سرى خوش‌
گهى از خوى خود در گلخنم من‌گهى از روى او در گلشنم من‌
نظر كردم بديدم اصل‌ [۷۳] هر كارنشان خدمت آمد عقد ز نار
نباشد اهل دانش را معوّل‌ [۷۴]ز هر چيزى مگر بر وضع اوّل‌
ميان در بند چون مردان به مردى‌در آور زمره اوفوا بعهدى‌
به رخش علم و چوگان عبادت‌ز ميدان در ربا گوى سعادت‌
تو را از بهر اين كار آفريدنداگر چه خلق بسيار آفريدند
پدر چون علم و مادر هست اعمال‌بسان قرة العين است احوال‌
نباشد بى‌پدر انسان شكى نيست‌مسيح اندر جهان بيش از يكى نيست‌ [۷۵]
رها كن ترهات و شطح و طامات‌خيال نور و اسباب كرامات‌
كرامات تو اندر حق پرستى است‌جز اين كبر و ريا و عجب و مستى است‌ [۷۶]
همه روى تو در خلق است زنهارمكن خود را بدين علت گرفتار
نگردد جمع با عادت عبادت‌عبادت ميكنى بگذر [۷۷]ز عادت‌

كفر و ترسائى

كفر حقيقى خاصه عبارت است از پوشيدن وجود كثرات و تعيّنات به وجود حق، و اين كفر عارفان است، و اين به عينه به نزد ايشان معنى اسلام حقيقى و ايمان است.

قال اللّه تعالى: «كُلُّ شَيْ‌ءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ» [۷۸] و كفر حقيقى عامه بر عكس اين است و آن نيز نزد آن قوم دين است اعنى پوشانيدن وجود حق به وجود اغيار و در آمدن از در توحيد به انكار، و اسلام مجازى عبارت است از معنى متعارف اسلام با اعتقاد مغايرت وجود ممكنات مر وجود حق را سبحانه قال اللّه تعالى: «وَ ما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِكُونَ» [۷۹].

ز اسلام مجازى گشت بيزارگر آن كفر حقيقى شد پديدار

و ترسائى عبارت است از تجريد و تفريد و خلاصى از ربقه تقليد و ترك قيود و رسوم و عوايق و رفض عادت و نواميس و علايق، چه، اين صفت بر حضرت عيسى على نبينا و آله و عليه السلام و امت او كه ترسا عبارت از ايشان است غالب بود و ترسا بچه مرشد كاملى ديگر كه متصف به صفت ترسائى و تجرد و انقطاع بوده باشد ميرسد و آن كامل را باز به كاملى ديگر تا سلسله منتهى شود به حضرت خواجه عالم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم.

ز ترسائى غرض تجريد ديدم‌خلاص از ربقه تقليد ديدم‌
جناب قدس وحدت دير جان است‌كه سيمرغ بقا را آشيان است‌
ز روح اللّه پيدا گشت اين كاركه از روح القدس آمد پديدار
هم از اللّه در پيش تو جانى است‌كه از روح در وى نشانى است‌
اگر يابى خلاص از نفس ناسوت‌در آيى در جناب قدس لا هوت‌
هر آنكس كه مجرد چون ملك شدچو روح اللّه بر چارم فلك شد
به مردى وارهان خود را چو مردان‌و ليكن حق كس ضايع مگردان‌
ز شرع اريك دقيقه گشت مهمل‌ [۸۰]شوى در هر دو كون از دين معطل‌
حقوق شرع را زنهار مگذارو ليكن خويشتن را هم نگهدار
ز سوزن [۸۱] نيست، الا مايه غم‌به جا بگذار چون عيسى مريم‌
حقيقى شو ز هر قيد [۸۲] مذاهب‌درا در دير دين مانند راهب‌
ترا تا در نظر اغيار و غير است‌اگر در مسجدى آن عين دير است‌
چو بر خيزد ز پيشت كسوت‌ [۸۳] غيرشود بهر تو مسجد صورت دير
نمى‌دانم بهر حالى كه هستى‌خلاف نفس بيرون كن كه رستى‌
بت و زنار و ترسائى و ناقوس‌اشارت شد همه بر ترك ناموس‌
اگر خواهى كه گردى بنده خاص‌مهيا شو، براى صدق و اخلاص‌
برو خود را ز راه خويش بر گيربه هر يك لحظه، ايمانى ز سر گير [۸۴]
بباطن نفس ما چون هست كافرمشو راضى بدين اسلام ظاهر
ز نو هر لحظه ايمان تازه گردان‌مسلمان شو، مسلمان شو، مسلمان‌
بسى ايمان بود كز كفر زايدنه كفر است آن كز آن ايمان نزايد
ريا و سمعه و ناموس بگذاربيفكن خرقه و بدبند زنار
چو پير ما شو انذر كفر فردى‌اگر مردى بده دل را به مردى‌
به ترسا زاده، ده دل را به يكبارمجرد شو ز هر اقرار و انكار

تم ما اردنا ذكره و الحمد للّه و السلام على اصفياء اللّه و اوليائه.

پانویس

۱. اين را از استادم آيت الله جوادي آملي حفظه الله شنيده‌ام.

۲. اين را از حضرت استاد شنيده‌ام. در مهر تابان هم اشارتي در اين زمينه هست.

۳. کتاب سیر و سلوک (طرحی نو در عرفان عملی شیعی) صفحه۷۴۲

۴. قشف قشفا. ساءت حاله و ضاق عيشه و معنى آن: بد حالان و تنگ عيشان (ف)

۵. راج: شراب.

۶. مائده/ ۵۴.

۷. بقره/ ۱۶۵.

۸. همزه/ ۵.

۹. انسان/ ۱۷- ۱۸.

۱۰. كنز العمال ج ۱ ص ۲۲۵ حديث ۱۱۳۳، ۱۱۳۴، الترغيب و الترهيب ج ۴ ص ۱۰۴.

۱۱. مطففين/ ۲۷- ۲۵.

۱۲. التين/ ۴.

۱۳. غافر/ ۶۴.

۱۴. كنز العمال ج ۶ ص ۶۳۹.

۱۵. انسان/ ۲۱.

۱۶. بحار الانوار ج ۷۹ ص ۲۹۰.

۱۷. رعد/ ۲۸.

۱۸. انسان/ ۶- ۵.

۱۹. مائده/ ۳۵.

۲۰. بحار الانوار ج ۷۹ ص ۲۹۱.

۲۱. كهف/ ۶۱.

۲۲. صافات/ ۴۶- ۴۴.

۲۳. يوسف/ ۸۶.

۲۴. ذاريات/ ۵۰.

۲۵. جامع الاسرار و منبع الانوار ص ۲۰۵، ۳۶۳، ۳۸۱.

۲۶. عنكبوت/ ۴۳.

۲۷. نور/ ۳۵.

۲۸. فرقان/ ۴۵.

۲۹. در نسخه خطى ديگر آمده «كجا تغيير لفظى يابد او را (ف).

۳۰. در نسخه خطى ديگر آمده «او» (ف).

۳۱. در نسخه خطى ديگر چنين است: معلق صد هزاران دل از آن سو (ف).

۳۲. در نسخه خطى چنين است: دل ما دارد از زلفش نشانى (ف).

۳۳. در نسخه اصلى:وز آن گردد دل از زلفش مشوش‌ كه از رويش دلى دارم پر آتش (ف)

۳۴. غافر/ ۴۴.

۳۵. حجر/ ۲۹ ص/ ۷۲.

۳۶. انسان/ ۲۱.

۳۷. در نسخه كهنه: شراب شمع سكر و ذوق عرفان (ف).

۳۸. در نسخه خطى شكسته نستعليق؛ به عشوه لعل او جان مى‌فزايد. و در نسخه خطى ديگر؛ به غمزه چشمش ار دل مى‌ربايد به عشوه لعل او جان مى‌فزايد (ف).

۳۹. در نسخه خطى كهن: مر اين گويد كه نى آن گويد آرى (ف).

۴۰. در نسخه خطى شكسته نستعليق: با دريا رساند (ف).

۴۱. در نسخه خطى كهنه: پياله چشم پاك (ف).

۴۲. در نسخه كهنه: شراب باده خوار ساقى آشام و در نسخه نستعليق شرابى باده خوار و ساقى آشام.

۴۳. در نسخه خطى كهنه: او راست ساقى.

۴۴. در نسخه كهنه و نستعليق طهور آن بود كه از لوث هستى.

۴۵. در نسخه خطى كهنه: بخور مى وارهان خود را ز هستى- كه بد مستى به است از نيك مستى (ف).

۴۶. در نسخه خطى نستعليق: شده از عقل كل.

۴۷. در نسخه خطى كهنه: فلك سر گشته از روى تكاپوى- در نسخه نستعليق: فلك سر گشته از وى در تكاپوست- هوا در دل باميد يكى گوست.

۴۸. در نسخه كهنه: به جرعه ريخته به ورى درى خاك در نسخه نستعليق بجرعه ريخته در وى بدين خاك (ف).

۴۹. در نسخه نستعليق: بر آمد آدمى او شد بر افلاك.

۵۰. در نسخه نستعليق: ز عكس آن.

۵۱. در نسخه كهنه:يكى از بوى دردش غافل آمديكى از بوى دردش ناقل آمديكى از رنگ صافش عاقل آمد (ف)

۵۲. در نسخه كهنه: مى و ميخانه و ساقى و ميخوار (ف).در نسخه نستعليق: خم و خمخانه و ساقى و ميخوار.

۵۳. در نسخه بياض: زهى دريا دلى رند سر افراز (ف).

۵۴. نسخه كهنه: مى هستى در آشمايده يكبار (ف).نسخه نستعليق: بياشاميده هستى را بيكبار ...

۵۵. در نسخه كهن و نستعليق (ف):نشانى داده‌اندت از خرابات‌ -- نشانى داده‌اندت در خرابات (ف)

۵۶. در نسخه كهنه شراب بى‌خودى از سر گرفته (ف).

۵۷. در نسخ نستعليق:ز سر بيرون كشيده دلق صد توى‌--مجرد گشته از هر يك بهر سوى (ف)

۵۸. در نسخه كهنه اين بيت نيست و دو نسخه نستعليق: فرو شسته بدان صنف مروق (ف).

۵۹. در نسخه كهنه گهى پيمانه خورده از مى صاف. در نسخه نستعليق: يكى پيمانه خورده از مى صاف (ف).

۶۰. باز نويسى از نسخه اصل (ف).

۶۱. در نسخه كهنه: ز هر چه ديده از صد يك نگفته (ف).

۶۲. بقره/ ۱۶۵.

۶۳. توبه/ ۳۱.

۶۴. در نسخه نستعليق: افسوس (ف).

۶۵. در نسخه نستعليق هر دو مصرع: گشتند (ف).

۶۶. در نسخه بياض:دلم از دانش خود صد عجب داشت‌ --- ز عجب و نخوت و تلبيس و پنداشت (ف)

۶۷. در نسخه بياض: چيستم من (ف).

۶۸. در نسخه نستعليق: نام (ف).

۶۹. در نسخه بياض: چو ديد آن بت كز آن روى چو خورشيد (ف).

۷۰. در نسخه نستعليق: ببريدم من از جان خود اميد (ف).

۷۱. در نسخه نستعليق: تخته (ف).

۷۲. در بياض: آن پيمانه پاك (ف).

۷۳. در بياض: اين كار و در نسخه ديگر كما في المتن (ف).

۷۴. در بياض: نباشد اصل دانش در نسخه كهنه: نباشد اهل دانش را مأول (ف).

۷۵. در بياض: مسيح اندر دو عالم جز يكى نيست (ف).

۷۶. در نسخه نستعليق كبر و ريا و بت پرستى است (ف).

۷۷. نسخه نستعليق: بگذار عادت (ف).

۷۸. قصص/ ۸۸.

۷۹. يوسف/ ۱۰۶.

۸۰. كذا في المتن (ف).

۸۱. در نسخه كهنه: ز روزن (ف).

۸۲. در بياض: ز هر دين مذاهب (ف).

۸۳. در نسخه كهنه: صورت (ف).

۸۴. در نسخه كهنه: بهر يك لحظه در ايمان ز سر گير (ف).