کانال تلگرام عرفان و حکمت
عرفان وحکمت
در پرتو قرآن وعترت
دانشنامه
  • مقاله

    بخش مقالات و یادداشتها دربرگیرنده نوشته‌های علمی‌ای است که شرائط درج در بخش دانشنامه را ندارد.
    مقاله متنی علمی است که نسبة طولانی و دارای ارجاعات و تحقیق باشد.
    یادداشت یا فیش متن علمی کوتاهی است که می‌تواند در دراز مدت تأمین کننده محتوای یک مقاله باشد.
  • دانشنامه

    دانشنامه، به ارائه مباحث علمی کلی و جامع مربوط به یک مدخل می‌پردازد.
    منظور از مدخل در اینجا یک اصطلاح (مانند: توحید افعالی، اعیان ثابته و...) یا اسم خاص (کتاب، شخصیت و ...) یا موضوع خاص (مانند: ادله وحدت وجود، تاریخ فلسفه، ...) است که به طور طبیعی در فضای مجازی مورد جستجو قرار می‌گیرد.
    در ذیل مدخل‌ها می‌توانید به فهرست مقالات، یادداشتها و پرسش و پاسخهای مرتبط با آن موضوع نیز دست پیدا کنید. بخشی از محتوای مدخل‌ها برگرفته‌ای از یک متن دیگر است که می‌توانیداز طریق عنوان «متن اصلی» به آن مراجعه کنید.

توکل

انتشار: شنبه ۷ رمضان ۱۴۳۵ - بروزرسانی: دوشنبه ۵ شوال ۱۴۳۷
نویسنده: آیةالله حاج شیخ علی رضائی
منبع: کتاب سیر و سلوک (طرحی نو در عرفان عملی شیعی) ، صفحه 308 تا 310

البته توکل با تلاش و کوشش هیچ منافاتی ندارد. اصولاً سالکِ عاشق، آرام و قرار ندارد و هرچه از دستش برآید کوتاهی نمی‌کند.

توکل

تکیه بر تقوا و دانش در طریقت کافریستراهرو گر صد هنر دارد توکل بایدش [۱]

معمولاً آدمی در کاری که به خوبی از عهده‌اش ساخته نیست، وکیل می‌گیرد. وکیل خوب وکیلی است که دارای سه صفت باشد: علم، قدرت و دل‌سوزی. یعنی هم مصلحت موكّل خود را بداند و راه‌های دستیابی به آن را بشناسد و هم بر انجام آنچه مصلحت است، توانمند باشد و هم دل‌سوز موكّل خود باشد كه تكاهل و سستی نورزد. بر این اساس، بهترین وکیل برای انسان، خدای علیم، قادر و رحمان است.

خدایی که ذاتش عین دانایی نامحدود و توانایی نامحدود است و منشأ و غایت کارش رحمت است. او هم داناترین است و هم تواناترین و هم مهربان‌ترین.

و به همین دلیل «نِعْمَ الْوَكِیل»[۲] است. یعنی «وکیل خوبی است». به تار و پود هر موجودی آگاه است و بر هر کاری توانا و از هر كسی به بنده‌اش دل‌سوزتر و رحیم‌تر است.

پس با چنین توکیلی، آدمی به هیچ چیز دیگر نیازمند نیست.

«وَ مَنْ یتَوَكَّلْ عَلَی اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِه» [۳]؛

«هرکس بر خدا توکل کند، او برای وی بس است. خدا فرمانش را به انجام رساننده است».

بی‌جهت نیست که در کنار این آیه که لسانش اخبار است، خداوند در جای دیگر به صورت انشاء فرمان می‌دهد:

«تَوَكَّلْ عَلَی اللَّهِ وَ كَفی‌ بِاللَّهِ وَكیلاً» [۴]؛

«بر خدای توکل کن و خدا برای وکالت کافی است».

آری

تو با خدای خود انداز کار و دل خوش دارکه رحم اگر نکند مدعی خدا بکند [۱]

سالک متوکل چنان آسان و سریع و بی‌خطر سیر می‌کند که گویا همیشه به این ترانه مترنّم است.

من خسی بی‌سر و پایم که به سیل افتادماو که می‌رفت مرا هم به دل دریا برد
من به سرچشمۀ خورشید نه خود بردم راهذره‌ای بـودم و مهر تـو مرا بـالا برد
خم ابـروی تو بود و کف مینوی تو بودکه ‌به ‌یک جلوه زمن نام و نشان یکجا برد [۶]

البته توکل با تلاش و کوشش هیچ منافاتی ندارد. اصولاً سالکِ عاشق، آرام و قرار ندارد و هرچه از دستش برآید کوتاهی نمی‌کند. او به این دستور پیشوایان دین عمل کرده است:

«اجْعَلْ هَمَّكَ هَمّاً وَاحِداً» [۷]؛ «همۀ همت خود را در راه کمال متمرکز و یکی ساز»

او می‌داند:

گرچه وصالش نه به کوشش دهندهر قدر ‌ای دل که توانی بکوش [۸]

وکیل خوب دارای سه صفت است:

  • ۱. علم.
  • ۲. قدرت.
  • ۳. دل‌سوزی.

بر این اساس بهترین وکیل برای انسان خداوند است. خدایی که ذاتش عین دانایی و توانایی نامحدود است و منشأ و غایت کارش رحمت است و با چنین توکیلی، آدمی به هیچ چیز دیگر نیازمند نیست. البته باید یادآور شد که توکل با تلاش و کوشش، هیچ منافاتی ندارد. اصولاً سالک هرچه از دستش برآید، کوتاهی نمی‌کند.

مقالات مرتبط

پانویس

۱. دیوان حافظ.

۲. . آل عمران/۷۳.

۳. طلاق/۳.

۴. احزاب/۳ و ۴۸.

۵. دیوان حافظ.

۶. شعر از علامه طباطبایی است. ر.ک: مهر تابان، ص۲۵۸.

۷. بحارالانوار، ج۷۴، ص۲۸.

۸. دیوان حافظ.

مربوط به دسته های: بایسته های سیر و سلوک -