کانال تلگرام عرفان و حکمت
عرفان وحکمت
در پرتو قرآن وعترت
مقاله
  • مقاله

    بخش مقالات و یادداشتها دربرگیرنده نوشته‌های علمی‌ای است که شرائط درج در بخش دانشنامه را ندارد.
    مقاله متنی علمی است که نسبة طولانی و دارای ارجاعات و تحقیق باشد.
    یادداشت یا فیش متن علمی کوتاهی است که می‌تواند در دراز مدت تأمین کننده محتوای یک مقاله باشد.
  • دانشنامه

    دانشنامه، به ارائه مباحث علمی کلی و جامع مربوط به یک مدخل می‌پردازد.
    منظور از مدخل در اینجا یک اصطلاح (مانند: توحید افعالی، اعیان ثابته و...) یا اسم خاص (کتاب، شخصیت و ...) یا موضوع خاص (مانند: ادله وحدت وجود، تاریخ فلسفه، ...) است که به طور طبیعی در فضای مجازی مورد جستجو قرار می‌گیرد.
    در ذیل مدخل‌ها می‌توانید به فهرست مقالات، یادداشتها و پرسش و پاسخهای مرتبط با آن موضوع نیز دست پیدا کنید. بخشی از محتوای مدخل‌ها برگرفته‌ای از یک متن دیگر است که می‌توانیداز طریق عنوان «متن اصلی» به آن مراجعه کنید.
عرفان و حکمت > مقاله > پاسخ به مطالب وبلاگ «طریق الی الله» درباره رفاقت مرحوم علامه طهرانی و مرحوم آقای حداد

پاسخ به مطالب وبلاگ «طریق الی الله» درباره رفاقت مرحوم علامه طهرانی و مرحوم آقای حداد

انتشار: یکشنبه ۱۱ رجب ۱۴۳۵ - بروزرسانی: شنبه ۷ ذی‌الحجه ۱۴۳۷
نویسنده: حاج شیخ محمد حسن وکیلی

حقیر عرض نکرده بودم مرحوم علامه شاگرد مرحوم حداد نبوده‌اند بلکه عرض کردم ایشان در زمان حیات استاد خود به درجه تجلیات ذاتی رسیده‌اند و از استاد خود مستغنی گشتند و صراحتاً عرض کردم که قرائن بیشتر نشان از آن دارد که آغاز ارتباط شاگردی بوده است.

فهرست
  • ↓۱- پاسخ به مطالب وبلاگ «طریق الی الله» درباره رفاقت مرحوم علامه طهرانی و مرحوم آقای حداد
  • ↓۲- اعتراض اول و دوم
  • ↓۳- اعتراض سوم
  • ↓۴- اعتراض چهارم
  • ↓۵- اعتراض پنجم
  • ↓۶- اعتراض ششم:
  • ↓۷- اعتراض هفتم:
  • ↓۸- اعتراض هشتم:
  • ↓۹- اعتراض نهم:
  • ↓۱۰- اعتراض دهم:

پاسخ به مطالب وبلاگ «طریق الی الله» درباره رفاقت مرحوم علامه طهرانی و مرحوم آقای حداد

نويسنده وبلاگ «طریق الی الله» نسبت به يادداشتهاي اين پايگاه درباره رفاقت مرحوم علامه طهرانی و مرحوم آقای حداد در سالهاي پاياني عمر ايشان اعتراضاتي نموده‌اند مثل اینکه گفتند که وصایت خودش دلیل شاگردی است چون وصی همیشه شاگرد بوده است.

گرچه لحن اين اعتراضات تند و خارج از ادب علمي است اما چون مدير علمي اين پايگاه معتقدند « غرض برادر عزیز حتما جز خیر و خوبی نبوده است» به اشكالات ايشان پاسخ داده‌اند كه با هم به بررسي اين اعتراضات مي‌نشينيم:

بنده نویسنده وبلاگ را نمی‌شناسم ولی وبلاگ خوبی است و حتما نوسینده هم قصد خیر و اصلاح دارند گرچه لحن تندشان شایسته ایشان و آن وبلاگ نیست و از دوستان توقع غیر از اینست. مطلب را حقیر خواندم و متاسفانه برادر عزیز اصلا در عرائض حقیر تامل ننموده‌اند و به واسطه برداشتی اشتباه چند حمله نموده‌اند.

قبل از ورود در بررسی یک به یک اشکالات بیان این نکته ضروری است که اجمالا وقتی کسی یک دلیلی می‌آورد نقد آن به اینست که دیگران صغری یا کبرای وی را رد نمایند و گرنه با چند تعبیر تند و قضاوت سریع که مطلبی نقد نمی‌شود.

بنده جدا از تصریح خود حضرت علامه به اینکه شاگرد مرحوم حداد نیستند و رفیق ایشان می‌باشم که در کتاب شریف نور مجرد آمده است چند مطلب مسلم را عرض کرده بودم.

اولاً یک کبرای کلی بود که نیاز به استاد عام تا قبل از وصول به مقام کمال و تجلیات ذاتی است که هم عقل بر این معنا دلالت دارد و هم در رساله لب اللباب به صراحت بیان شده است.

ثانیاً صغرای مسأله بود که مرحوم حضرت علامه در زمان حیات حضرت آقای حداد در حدود دهه هشتاد قرن چهارده هجری قمری به مقام کمال نائل شده‌اند.

دلیل بر این صغری تصریح حضرت آقای حداد بر عبور ایشان از مقام فناء و تصریح حضرت علامه طباطبائی به انسان کامل بودن ایشان و گفتگوهای منقول از ایشان با بانو علویه امین و تصریح مرحوم حداد به سید الطائفتین بودن ایشان (که قدر متیقنش اجتهاد در امر طریقت است که ملازم با کمال می‌باشد) و ... بود.

حال هر کس منتقد این واقعیت تاریخی است یا باید در صغرای این استدلال مناقشه کند یا در کبرای آن و البته باب بحث برای همگان باز است به شرط رعایت موازین علمی و بدون نقد این استدلال هر احتمال پردازی دیگری غیر قابل اعتماد است.

پس از ذکر این مقدمه حقیر خلاصه فرمایش ایشان را با شماره‌بندی عرض می‌کنم و کلمات تندش را حذف می‌کنم و برای روشن شدن مطلب ذیل هر شماره جواب و توضیحی دیگر می‌دهم، که اگرچه به بیانی تکراری است ولی از جهتی خالی از فائده نیست:

اعتراض اول و دوم

ایشان نوشته‌اند:

«به تازگي شبهاتي مطرح شده با اين عناوين كه :

۱ - علامه طهراني (ره) رفيق سلوكي مرحوم سيد هاشم حداد (ره) بوده نه شاگرد سلوكي ايشان

۲ - مراتب علامه طهراني (ره) در طي منازل و اسفار بالاتر و كاملتر از حضرت آقاي حداد (ره) بوده است.»

بررسي اين دو اعتراض:

نكته اول:‌ حقیر عرض نکرده بودم مرحوم علامه شاگرد مرحوم حداد نبوده‌اند بلکه عرض کردم ایشان در زمان حیات استاد خود به درجه تجلیات ذاتی رسیده‌اند و از استاد خود مستغنی گشتند و صراحة عرض کردم که قرائن بیشتر نشان از آن دارد که آغاز ارتباط شاگردی بوده است.

نكته دوم:‌ حقیر عرض نکردم مقام حضرت علامه بالاتر بوده است. بلکه عرض کردم ظواهر فرمایشات مرحوم حضرت آقای حداد چنین است ولی ما بدان ظواهر تمسک نمی‌کنیم و فقط به قدر متیقن آن اخذ می‌کنیم که اجتهاد ایشان در امر طریقت و وصول به مقام ارشاد است و بیش از این ادعائی نداریم.

اعتراض سوم

برادر محترم نگاشته‌اند:

«متاسفانه نويسنده ي مقاله ... اين بار استدلالات ضعيف همراه با ادعاهايي عجيب آورده كه دو نمونه از شبهاتي كه خواسته اثباتشان كند را در ابتدا آورديم .

حقير نمي خواهم كه بند به بند ايراداتم را بيان كنم اما اولين حرفم به جناب نويسنده همان حرف خودشان به آقاي سيد محمد محسن است كه : واقعا ! نفع مطرح كردن اين شبهات چيست ؟! چه منفعتي از اين مطلب مي بريم كه بدانيم علامه طهراني از سيد هاشم حداد كاملتر بوده ؟ اصلاً از آيت الله قاضي بالاتر بوده . چه سودي مي بريم ؟ اصلاً از امام زمان عليه السلام بالاتر است . (العياذ بالله) كه چي مثلاً ؟ اين بحث جز اينكه عده اي مي خواهند بواسطه ي انتساب به يك عارف الكي وجهه اي براي عارف فقيد و خودشان دست و پا كنند چه سود ديگري دارد ؟»

بررسي اين اعتراض:

طرح این مطالب اگر کسی از آن درس بگیرد و ظرائف راه خدا و کیفیت ارتباط اولیاء را بشناسد نفع زیادی دارد. مقایسه اولیاء کار خطائی نیست به شرطی که با حفظ ادب و با غرض استفاده از حالات ایشان و کشف سر سرعت سیر یک ولی خدا و اقتداء به وی باشد.

حقیر مواردی از فوائد این بحث را عرض کردم که تکرار آن لازم به ضنظر نمی‌رسد.

ضمناً حقیر هیچ موقع شاگرد مرحوم علامه نبوده‌ام که بالاتر بودن یا نبودن ایشان نفعی برای حقیر داشته باشد و به هیچ وجه در این مسأله غرض شخصی نداشته‌ام والله علی ما اقول وکیل و توقع از آن برادر عزیز هم همین بود که فعل برادران خود را اگر حمل بر احسن نمی‌کنند لااقل حمل بر صحیح نمایند، نه آنکه بر خلاف ادب اسلامی ایشان را متهم به دست و پا کردن وجهه برای خود نمایند.

اعتراض چهارم

برادر محترم نوشته‌اند:

«از طرفي بحث وصايت هميشه بين استاد و شاگرد مطرح بوده ( از زمان غدير خم تا به الآن ) نه بين دو رفيق... اين چه حرف اشتباهي است مي گويند كه : علامه تا يك جايي شاگرد آقاي حداد بوده و بعد از آن رفيق ايشان شده ! ...»

بررسي اين اعتراض:

اتفاقا اگر برادر عزیز در تاریخ عرفا تامل وافی می‌نمودند می‌دیدند که معمولا وصایت میان دو رفیق بوده است.

معمولا در طول تاریخ کسی را وصی باطنی قرار می‌داده‌اند که ابتدا از شاگردان بوده است و در زمان حیات خود استاد به کمال نائل آمده و از سوی وی مجاز در ارشاد و دستگیری استقلالی گشته و بالملازمه از استاد عام بی‌نیاز گشته است و استاد سابق این شاگرد به کمال رسیده را که اکنون مستقل شده و شأن شاگردیش به رفاقت تبدیل شده وصی خود قرار می‌دهد.

مسأله رفاقت مرحوم علامه با مرحوم حداد مسأله‌ای کاملاً عادی در رابطه میان دو عارف است نه یک مسأله استثنائی که در خصوص این دو بزرگوار اتفاق افتاده باشد.

به ندرت می‌شود که عارفی خودش کامل باشد و مدتها در عالم فناء سیر نماید و تا زمان رحلتش هیچ یک از شاگردانش به درجه کمال نرسند. (البته مراد از کمال همان حصول تجلیات ذاتی است نه تمکن در مقام بقاء که به ندرت حاصل می‌شود.)

حقیر نمی‌دانم که چه جای تعجب است که بپذیرند که مرحوم علامه طهرانی که حدود شش سالی در قم شاگرد سلوکی علامه طباطبائی بوده‌اند و سپس حدود هفت سالی در محضر مرحوم آیت‌الله قوچانی و مرحوم آیت‌الله انصاری به سیر مشغول بوده‌اند و سپس دستشان به نادره دوران حضرت آقای حداد رسیده پس از هفت هشت سالی از ارتباطشان با مرحوم حداد (یعنی پس از حدود بیشت سال گام برداشتن در وادی سلوک) به کمال رسیده باشند؟

از خود مرحوم حضرت علامه منقول است که مرحوم آقا شیخ محمد بهاری سلوکشان کلا شش سال به طول انجامیده است، حال آیا عجیب است که سیر مرحوم علامه در بیست سال به سرانجام رسیده و حالات قوی فنائی و مراتب اولیه بقاء آغاز گشته باشد؟

اعتراض پنجم

برادر عزیز می‌نویسند:

«به همين ترتيب اين نقيصه به مرحوم قاضي (ره) وارد است كه نتوانسته سيد هاشم حداد (ره) را كه به قول خود علامه طهراني(ره) وصي باطني آيت الله قاضي(ره) بوده تا ابتداي مقام بقاي بالله تربيت كند. مگر مي شود يك استاد ناقص شاگردش را به كمال " سيدالطائفتيني " برساند ؟»

بررسي اين اعتراض:

اینکه مرحوم قاضی در زمان حیات خود مرحوم حداد را به مقام بقاء تام نرسانده‌اند نقصی بر ایشان نیست. زیرا این مقام مقامی است که به ندرت کسی از اولیاء بدان راه می‌یابد. همان بقاء فی الجمله که برای مرحوم حداد در آن اوان بوده است برای دیدن ید بیضاء مرحوم قاضی کافی است.

سید الطائفتین هم مقامی بالاتر از این نیست و کسی هم ادعای چیزی بیشتر از آن را برای مرحوم علامه در آن اوان نداشته است. اگر حقیر هم عرض کردم که ظاهر عبارت مرحوم حداد دلالت بر علو مرحوم علامه می‌کند من حیث المجموع لا من جمیع الجهات این امر راجع به مسأله قابلیت و سعه مرحوم علامه بود و نه مقامات حضرت علامه در آن دوران.

اعتراض ششم:

برادر عزیز می‌نویسند:

بنده عرض مي كنم : طبق مطلبي كه در كتاب نورمجرد آمده و به نقل از علامه طهراني(ره) كه ولايت من همان ولايت اميرالمومنين علي عليه السلام است آيا اميرالمومنين عليه السلام هم همين رابطه را با پيغمبر خدا صلوات الله عليه پيدا كرد ؟ مگر نمي گوييم ولايت همان ولايت است ؟ پس نحوه ي اكتساب و انتقال و شئونات و حواشي آن هم همان خواهد بود . بدين ترتيب ارتباط مولا علي عليه السلام با نبي اكرم صلوات الله عليه رفاقتي بوده حتماً ؟! چه گزافي گفته اند در صورتيكه مولا فرمود : انا عبد من عبيد محمد . رسول خدا صلي الله عليه و آله چه تعابير و تعاريفي از علي عليه السلام كرده اند ؟ آيا بالاتر از علي سراغ داريم كه چنان فضائلي از لسان جناب ختمي مرتبت عليه السلام در مدحش گفته شده باشد ؟ اما با همه ي اين " قربانت شوم " هاي پيامبر براي علي هيچگاه مسئله ي " عبد من عبيد محمد " بيشتر از همان " عبيد " نشد . حالا مرحوم حداد (ره) هم به واسطه ي علاقه اي كه به سيد محمد حسين داشتند تعاريف و فدايت شومي گفته اند.

بررسي اين اعتراض:

متاسفانه درباره فرمایش مرحوم علامه سوء تفاهم بزرگی اتفاق افتاده است. غرض مرحوم علامه ابدا این نیست که ایشان ولایتی جدا از حضرت دارند و مانند آنست تا گفته شود که باید شؤون آن نیز مثل همان باشد. بلکه غرض وحدت همه در عالم فناء و ولایت است که در روح مجرد و نیز در همین کتاب نور مجرد به تفصیل توضیح داده شده است.

ابدا شؤون معصومین با دیگران یکسان نیست و جز مسأله فناء و عدم ورود کثرت به عالم ولایت این عبارات معنای دیگری ندارد.

گذشته از آنکه سابقا عرض شده است که نیاز حضرت امیر صلوات الله علیه به حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم از باب نیاز به استاد خاص است و قیاس آن با نیاز به استاد عام مثل مرحوم حداد قدس سره مع الفارق است.

اعتراض هفتم:

برادر محترم گفته‌اند:

«اصلاً دليلي ندارد فردي به استادي رجوع كند و بگويد : نعلي به پايم بزن و بعد بخواهد نعل بزند! اين ادعايي كه شده و مراتب علامه طهراني (ره) را از سيد هاشم حداد (ره) بالاتر دانسته ايراد دارد . البته عرض مي كنم كه اين مسئله احتمال وقوع دارد . يعني امكانش هست كه شاگرد در زمان حيات يا در ممات استادش به مراتبي كاملتر از استاد خودش دست پيدا كند . اما آنچه واضح است مرحوم علامه در جاي جاي كتاب روح مجرد و در كتب ديگر خودشان را شاگرد و عبد سيد هاشم حداد مي ديدند . لااقل در زمان حيات استاد.»

بررسي اين اعتراض:

این اشکال هم ناشی از سوء تفاهم است. سابقا مفصلا عرض شد که صحبت در زمان حضور ایشان در محضر مرحوم حداد و گفتن آمده‌ام نعلی به پای من بزنید بلکه در چندین سال پس از آن و شهادت حضرت آقای حداد به کمال ایشان است.

اعتراض هشتم:

و نیز می‌فرمایند:

از طرفی کتاب شریف روح مجرد یک زندگی نامه ی سلوکی است نه اینکه اسفار عرفا را نشان داده باشد . بسیاری از مطالب این کتاب مشاهدات علامه طهرانی(ره) در زمانی است که به عتبات مشرف می شدند و حضور فیزیکی ایشان خدمت مرحوم حداد (ره) از خیلی از تلامذه ی سید عارف (ره) کمتر بوده است . پس حضرت علامه خواسته اند با بیان کردن گوشه هایی از حیات عرفانی استادشان ایشان را معرفی کنند . اگر بنا بر تبیین سیره ی سلوکی بود حتماْ بطور مثال شرح می دادند که فرمایشات مرحوم حداد (ره) در خصوص عزاداری سیدالشهدا علیه السلام مبنی بر ابتهاج ناشی از مرتبه ای از فنای ایشان بوده و در منازل بعدی که نائل آمده اند بشدت بکاء داشتند و حزن فراوان می گرفتند .»

بررسي اين اعتراض:

اتفاقا این کتاب زندگینامه عرفانی است نه سلوکی و از زمان حضور مرحوم علامه در محضر حضرت آقای حداد سلوک ایشان پایان یافته بوده است و از پایان سفر اول داستان کتاب آغاز می‌شود. و به همین جهت هم دقیقا بر خلاف تصور برادر عزیز توضیح داده‌آند که گریه ایشان مربوط به عالم فناء بوده‌اند که پایان سفر اول است.

اعتراض نهم:

برادر عزیز فرموده‌اند:

«آقای وکیلی فرمایشات علامه طهرانی درباره عظمت مرحوم حداد را تواضع قلمداد کرده اند و قربان صدقه رفتنهای مرحوم حداد را تعظیم سیدهاشم به علامه دانسته اند . اینها غلط است . هیچکدام از تلامذه ی مرحوم حداد چنین نگرشی ندارند.»

بررسي اين اعتراض:

در عرض حقیر دقت نفرموده‌اند. حقیر عرض کردم همه این عبارات هم تواضع است و هم تعظیم و فقط تفاوت در متعلق آن است. یکی از آنها تعظیم و تواضع نسبت به مقام ولایت و مقام فناء است که مقام وحدت همه اولیاء است و در آنجا نه مرحوم حدادی است و نه مرحوم علامه ولی عبارت سید الطائفتین ناظر به تعظیم مقام مرحوم علامه در علام کثرت و بقاء است و مفاد این جملات بسیار متفاوت است.

همانطور که از بابی انتم در خطاب امام به شهداء کربلا مقام ایشان نسبت به امام در عالم کثرت قابل استفاده نیست از عبارات حضرت علامه هم در خطاب به مرحوم حداد که می فرماید الحداد و ما ادراک ما الحداد نمی‌توان مقام هیچ کس را در عالم کثرت فهمید ولی وقتی می‌فرمایند پس از امام زمان مثل ایشان یافت نمی‌شود ازاینت جمله می‌توان مقام ایشان را در علام کثرت تشخیص داد.

پس هیچ یک از جملات تعارف و مجامله نیست همگی حقیقت است و فقط باید تامل نمود که مخاطب هر کدام کیست.

اعتراض دهم:

برادر محترم در پایان فرموده‌اند:

«اگر فی الواقع چنین مسائلی بود حتمادر روح مجرد به وضوح می فرمودند که : ایهاالناس ! من شاگرد سید هاشم حداد نبودم و ما با هم رفیق بودیم ...

عرائض حقير خالي از اشكال نيست و بنده آنچه به نظرم رسيد را منتشر كردم . والعاقبت للمتقين . ياعلي مددي» (پایان مطالب برادر عزیز در وبلاگ طریق الی الله)

بررسي اين اعتراض:

این توقع که مرحوم علامه به وضوح بفرمایند خیلی خلاف واقع است و این مطالب جز در نزد خواص مطرح نمی‌شود و عارف از بیان این مسائل از زبان خودش همواره بی‌زار است مگر برای بیان یک نکته و آموختن درسی.

همان مطلبی که در مجلس خصوصی بیان فرموده‌اند و در نقلش هم نمی‌توان شک کرد و این همه شواهد آشکار برای روشن مطلب کافی است.

برادر عزیز در پایان نیز مطالب تندی بیان نموده‌اند و قضاوت ناصوابی کرده‌اند که خلاف انصاف است. توقع ما از دوستان این نیست که در مقابل یک بحث علمی خالص و بدون غرض از این الفاظ استفاده نمایند.

بحث سابق به هیچ وجه در مقام بالابردن و پائین آوردن کسی نبود و فقط یک نکته سلوکی و عرفانی و تعریف رفیق و استاد و ملاکهای تمایز آن بود. آیا این مباحث خیانت به راه عرفان است؟

آیا جرم است که انسان بر اساس کلمات خود اولیا به بررسی حالاتشان بپردازد در عین حفظ حریم همگی و اعتراف به اینکه خاک پای همه ایشان است.

در هر حال رفاقت مرحوم علامه با حضرت آقای حداد در سالهای اخیر عمرشان مسأله‌ای است عادی و مستدل و بحث از آن نیز سزاوار این اعتراضات نیست.

گرچه غرض برادر عزیز حتما جز خیر و خوبی نبوده است.

مربوط به دسته های: جوابیه ها -