عرفان وحکمت
در پرتو قرآن وعترت
مقاله
  • مقاله

    بخش مقالات و یادداشتها دربرگیرنده نوشته‌های علمی‌ای است که شرائط درج در بخش دانشنامه را ندارد.
    مقاله متنی علمی است که نسبة طولانی و دارای ارجاعات و تحقیق باشد.
    یادداشت یا فیش متن علمی کوتاهی است که می‌تواند در دراز مدت تأمین کننده محتوای یک مقاله باشد.
  • دانشنامه

    دانشنامه، به ارائه مباحث علمی کلی و جامع مربوط به یک مدخل می‌پردازد.
    منظور از مدخل در اینجا یک اصطلاح (مانند: توحید افعالی، اعیان ثابته و...) یا اسم خاص (کتاب، شخصیت و ...) یا موضوع خاص (مانند: ادله وحدت وجود، تاریخ فلسفه، ...) است که به طور طبیعی در فضای مجازی مورد جستجو قرار می‌گیرد.
    در ذیل مدخل‌ها می‌توانید به فهرست مقالات، یادداشتها و پرسش و پاسخهای مرتبط با آن موضوع نیز دست پیدا کنید. بخشی از محتوای مدخل‌ها برگرفته‌ای از یک متن دیگر است که می‌توانیداز طریق عنوان «متن اصلی» به آن مراجعه کنید.
عرفان و حکمت > مقاله > علامه حسن زاده: اصطلاح «بعد» در حکمت و عرفان مشترک لفظی است

علامه حسن زاده: اصطلاح «بعد» در حکمت و عرفان مشترک لفظی است

انتشار: شنبه ۱۰ رجب ۱۴۳۵ - بروزرسانی: جمعه ۴ رمضان ۱۴۳۷
منبع: هزار و یک کلمه ، کلمه 372

علامه حسن زاده اصطلاح بُعد در حکمت و بُعد در عرفان را مشترک لفظی می داند، عارف بُعد را به غیر خدا از صادر اول تا هیولای اولی اطلاق می کند، در مقابل حکیم بُعد را فقط بر عالم جسمانی تطبیق می کند، لذا عارف بُعد را نامتناهی می داند ولی حکیم به حكم براهين تناهى ابعاد آنرا متناهى می‌داند.

اشتراک لفظی اصطلاح بُعد در حکمت و عرفان

عارف بُعد را غيرمتناهى مى‌داند، و فيلسوف الهى، آن را متناهى مى‌داند.

و ليكن بُعد در اصطلاح عارف، اعمّ از بُعد در اصطلاح فيلسوف است، مثل هيولى و طبيعت و جوهر و حركت و موضوعات بسيار ديگر كه هر يك در مشهد عارف اعم از مشرب فيلسوف است.

عارف بُعد را بر ما سوى الله از صادر نخستين تا هيولاى اولاى عالم طبيعت‌ اطلاق مى‌كند و آن را غير متناهى مى‌داند چنانكه قيصرى در شرح فص عيسوى فصوص الحكم گويد:

اعلم أنّ كلّ من علم هذه المباحث النفيسة النّفسيّة ظهر له كون الأبعاد غير متناهية؛ إذ النّفس الإلهي غير متناه كما قال: «أ لم تر إلى ربّك كيف مدّ الظل و لو شاء لجعله ساكنا» أى منقطعا لكنّه ما شاء انقطاعه فما انقطع» [۱].

مراد از نفس الهى، صادر نخستين است كه رق منشور ما سوى الله است و مباحث نفيس نفسيّه منسوب بدان است.

و اما فيلسوف الهى بُعد را فقط بر عالم جسمانى اطلاق مى‌كند و ابعاد را متناهى مى‌داند؛ و در حقيقت اختلاف و تشاجر لفظى است زيرا كه فيلسوف الهى هم ما سوى الله را غير متناهى مى‌داند، و ليكن بُعد را بر ماوراى طبيعت اطلاق نمى‌كند بلكه مى‌گويد بُعد عالم جسم و جسمانى به حكم براهين تناهى ابعاد متناهى است؛ و ليكن در صحف عرفانى بحثى از تناهى عالم جسم و جسمانى به ميان نيامده است.

نكته ۶۸۳ كتاب ما هزار و يك نكته حاوى هشت دليل از حكماى الهى در بيان تناهى ابعاد به اصطلاح فلسفى است، و ليكن هيچ يك را تمام ندانسته‌ايم، فراجع.

پانویس

۱. شرح فصوص الحكم- ص ۳۳۵، ط ۱- چاپ سنگى