کانال تلگرام عرفان و حکمت
عرفان وحکمت
در پرتو قرآن وعترت
دانشنامه
  • مقاله

    بخش مقالات و یادداشتها دربرگیرنده نوشته‌های علمی‌ای است که شرائط درج در بخش دانشنامه را ندارد.
    مقاله متنی علمی است که نسبة طولانی و دارای ارجاعات و تحقیق باشد.
    یادداشت یا فیش متن علمی کوتاهی است که می‌تواند در دراز مدت تأمین کننده محتوای یک مقاله باشد.
  • دانشنامه

    دانشنامه، به ارائه مباحث علمی کلی و جامع مربوط به یک مدخل می‌پردازد.
    منظور از مدخل در اینجا یک اصطلاح (مانند: توحید افعالی، اعیان ثابته و...) یا اسم خاص (کتاب، شخصیت و ...) یا موضوع خاص (مانند: ادله وحدت وجود، تاریخ فلسفه، ...) است که به طور طبیعی در فضای مجازی مورد جستجو قرار می‌گیرد.
    در ذیل مدخل‌ها می‌توانید به فهرست مقالات، یادداشتها و پرسش و پاسخهای مرتبط با آن موضوع نیز دست پیدا کنید. بخشی از محتوای مدخل‌ها برگرفته‌ای از یک متن دیگر است که می‌توانیداز طریق عنوان «متن اصلی» به آن مراجعه کنید.
عرفان و حکمت > دانشنامه > سید قریش قزوینی

سید قریش قزوینی

انتشار: جمعه ۶ جمادی‌الاولی ۱۴۳۸ - بروزرسانی: پنج‌شنبه ۲۸ شعبان ۱۴۳۸
نویسنده: شیخ روح الله شفیعیان

آیة الحق آقا سید قریش حسینی قزوینی از عرفای بزرگ و مجهول القدر قرن سیزدهم و از اقطاب سلسلۀ کبرویۀ ذهبیه می‌باشند. ایشان استاد امام‌قلی نخجوانی بوده و لذا در سلسلۀ اساتید آیة‌الحق سید علی آقای قاضی به شمار می‌روند.

فهرست
  • ↓۱- آیة الحق آقا سید قریش حسینی قزوینی (متوفای ۱۲۷۹)
  • ↓۲- آقا سید قریش قزوینی در طبقات اعلام الشیعة
  • ↓۳- اساتید مرحوم آقا سید قریش قزوینی
  • ↓۴- آثار آقا سید قریش قزوینی
  • ↓۵- شاگردان آقا سید قریش قزوینی
  • ↓۶- وفات آقا سید قریش
  • ↓۷- مطالب مرتبط
  • ↓۸- پانویس

آیة الحق آقا سید قریش حسینی قزوینی (متوفای ۱۲۷۹)

مرحوم آیة الحق و العرفان آقا سید قریش قزوینی از معروفین زمان فتحعلی شاه در قزوین و از عرفاء‌ بزرگواری هستند که شأنشان مجهول بوده و کمتر درباره ایشان درمنابع سخن گفته شده است. در اینجا جهت احیاء یاد این ولی الهی و به وجود آمدن زمینه تحقیق درباره ایشان چند یادداشت کوتاه درباره ایشان قرار داده میشود.

آقا سید قریش قزوینی در طبقات اعلام الشیعة

مرحوم آقا بزرگ تهرانی دربارۀ ایشان می‌فرمایند:

السید قریش‌ بن محمد الحسینی، القزوینی‌، المتوفّى بالحائر الشریف فی عصر السلطان محمدشاه القاجار، والمعاصر للحاج المولى محمدتقی الشهید البرغانی وأخیه الحاج المولى صالح، و قد أشخصهم جمیعاً السلطان فتح علی شاه إلى طهران، مریداً توهینهم، فقلب السید بنفسه الشریف قلب السلطان حتّى بدّل فی المجلس الإهانة إلیهم بالإكرام والإعزاز والإحسان

سید قریش بن محمد حسینی قزوینی در کربلا و در زمان سلطان محمد شاه قاجار وفات نموده است. معاصر حاج ملّا محمدتقی برغانی (معروف به شهید ثالث) و برادرش ملّا صالح برغانی بوده است. فتحعلی شاه قاجار این سه تن را به قصد شکستن حرمتشان به طهران فراخواند. اما سید قریش با نفس شریفش در قلب سلطان تصرف کرد به‌گونه‌ای که آن مجلس که برای اهانت به آن بزرگواران برپا شده بود تبدیل به مجلس اکرام و احترام ایشان گشت.

وله كرامات ومقامات تفوق كرامات الحاج السید تقی القزوینی الشهیر. وله تصانیف، منها: المقتل الجلیل الموسوم ب «مجمع المصائب» الموجود فی الرضویة، كتابته سنة (۱۲۴۱ ق)، وقفه الحاج المیرزا موسى خان سنة (۱۲۶۱ ق)، وكأنّه اشتراه بعد وفاة المؤلف و وقفه، و كتاب فی الأخبار والحدیث، حدّثنی بهما بعض المطّلعین على أحواله.

سید قریش دارای کرامات و مقاماتی است بیش از عالم مشهور آن دوران، حاج سید تقی قزوینی. ایشان کتابهایی هم دارد از جمله مقتل ارزشمندی به نام «مجمع المصائب» این کتاب سال ۱۲۴۱ ق نوشته شده و هم‌اکنون در کتابخانۀ آستان قدس رضوی موجود است. حاج میرزا موس‌خان سال ۱۲۶۱ آن را وقف آن کتابخانه نموده است. گویا بعد از وفات سید آن را خریده و وقف نموده‌ است. همچنین سید قریش کتابی در اخبار و احادیث دارد. برخی از کسانی که از احوال ایشان آگاه بوده‌اند مرا از از این دو کتاب خبر داده‌اند.

ومرّ ذكر ولده الجلیل السید حسین. وله أیضاً كتاب «الفضل» فارسی فی معجزات أمیر المؤمنین علیه السلام، ذكره سیدنا الحسن صدر الدین بملاحظة ما كتب فی أوّله‌ فی الطبع، لكن ذكر بعض المطّلعین أنّ اسمه «حیاة الأبرار فی معجزات الكرار» طبع سنة (۱۲۷۹ ق) وذلك بعد وفاته،

ذکر فرزند بزرگوارش سید حسین هم گذشت و ایشان هم کتاب داردبه زبان فارسی دربارۀ‌ معجزات امیرالمؤمنین. استاد ما سید حسن صدر آملی نام آن را به اعتبار کلمات آغازین آن [۱] «کتاب فضل» ذکر کرده ولی برخی از آگاهان نام آن را «حیاة الأبرار فی معجزات الكرار» ذکر کرده‌اند. این کتاب پس وفات سید حسین و در سال ۱۲۷۹ به چاپ رسیده است.

وذكر فی أوائله ما ظهر له فی عالم الخلسة بعد الأربعین یوماً التی اشتغل فیها بالریاضة الشرعیة فی شهر الصیام. وبالجملة هو من أهل السیر والسلوك. ومن خواصه ممقلی [امام‌قلی] النخجوانی، كما ذكره والد المیرزا علی آغا القاضی التبریزی المتوفّى (۱۲۶۶ ق)

وطبع فی آخره ترجمة قصة یوذاسف وبلوهر بعین الألفاظ التی فی عین الحیاة، و قد أخرج منه هذه القطعة وطبع هنا مستقلًا

در اوائل این کتاب مکاشفه‌ای نقل شده است که برای سید حسین در ماه رمضان در حالت خلسه رخ داده است در حالی که چهل روز را به ریاضت سپری کرده بود. به هرحال ایشان از اهل سیر و سلوک بوده‌اند و از شاگردان خاص ایشان امام‌قلی نخجوانی است همانگونه که پدر آقا سید علی آقای قاضی نقل کرده‌اند.

در پایان کتاب حیاة الأبرار ترجمه فارسی «داستان یوذاسف وبلوهر» آمده است.[۲] البته این بخش نوشته سید حسین نیست و در واقع بخشی از کتاب عین الحیاة مجلسی است که ناشر آن را همراه با کتاب حیاة الأبرار به چاپ رسانده است.[۳]

اساتید مرحوم آقا سید قریش قزوینی

منابعی که از جهات عرفانی مرحوم آیة الحق آقا سید قریش قزوینی سخن گفته‌اند متفقند که این عالم عارف بزرگوار از شاگردان مرحوم ملا محراب گیلانی و به نقلی از جانشینان ایشان در مسائل عرفانی بوده است و مرحوم ملا محراب شاگرد آقا محمد بیدآبادی و ایشان شاگرد مرحوم سید قطب الدین محمد نیریزی عارف بزرگ ذهبی قدس الله اسرارهم جمیعاً‌ می‌باشد. لذا باید ایشان را از طریقت عرفانی مرحوم نیریزی به حساب آورد البته با توجه به اینکه مرحوم بیدآبادی و بالتبع شاگردان ایشان مذاقی خاص و مکتبی ممتاز در تربیت نسبت به برخی دیگر از شاگردان مرحوم نیریزی داشته‌اند و لذا تفاوتهائی در مسلک تربیتی ایشان با برخی دیگر از ذهبیه وجود داشته است.

سید محمدعلی گلریز برجسته‌ترین محقق تاریخ قزوین در کتاب «مینودر یا باب الجنة قزوین» در ص ۳۱۲ در ذیل بحث از کتاب حیاة الابرار فی فضائل الکرار گوید:

«سید جلیل جمال السالکین حاج سید قریش بن سید محمد حسینی قزوینی از عرفای عالیمقدار و پارسایان پرهیزگار به تقوی و وارستگی متصف و کرامات و به تاثیر نفس مشهور بود.

جنابش از اقطاب سلسله جلیله ذهبیه به شمار آمده و پس از مولی محراب گیلانی راهنمائی سلسله کسرویه [کبرویه_ظ] ذهبیه را بر عهده داشت.» (و نیز رک: ص۵۰۸)

جناب صدوقی سها نیز گویند:

«تتمیم: من بنده سها گویم که جناب سید محمد قریش قزوینی نیز تربیت از جناب آخوند ملا محراب گیلانی اصفهانی یافته بود است از اصحاب به نام آقا محمد بید آبادی گیلانی اصفهانی و آن بزرگ (جناب آقا محمد) نیز از اصحاب سید قطب الدین محمد نیریزی می‌بوده است قدس الله اسرارهم »[۴]

لازم به ذکر است که سلسلۀ ذهبیه از شاخه‌های سلسلۀ کبرویه است و لذا صحیح این است که گفته شود سلسلۀ کبرویۀ ذهبیه اما نویسندۀ مینودر گاه کبرویه ذهبیه می‌گوید و گاه ذهبیه کبرویه، و جالبتر اینکه گاه کلمه کبرویه در کتاب به صورت کسرویه چاپ شده است که علی القاعده غلط طبعی است. اشتباه نویسنده و اشتباه چاپخانه دست به دست هم داده‌اند که برخی از محققین گمان کنند مرحوم سید قریش از پیروان شاخۀ کسرویۀ سلسلۀ ذهبیه بوده‌اند!! در حالی که در منابع چنین شاخه‌ای از سلسلۀ ذهبیه گزارش نشده است.

آثار آقا سید قریش قزوینی

از آثار ایشان، کتابهای ذیل احصاء شد:

  • ۱. مجمع المصائب في نوائب الاطائب في فضائل و مناقب سيّد الشهداء عليه السلام، و واقعة كربلاء؛ نسخۀ خطی این کتاب با ۱۵۷ برگه هم اکنون در کتابخانۀ آیةالله مرعشی نجفی در قم با شمارۀ ۳۳۶۹ موجود است. تاریخ تالیف آن ۱۲۴۲ و تاریخ کتابت این نسخه ۱۲۷۵ است.
  • ۲. تتمة مجمع المصائب في نوائب الاطائب في ذكر مصائب النّبيّ و الزهراء و الأئمة الطاهرين إلى الامام الرضا صلوات اللّه عليهم؛ نسخۀ خطی این کتاب هم اکنون در کتابخانۀ آیةالله مرعشی نجفی در قم با شمارۀ ۵۴۲۵ موجود است.
  • ۳. حياة الأبرار في معجزات الكرار این کتاب را مرحوم آقا بزرگ در متنی که در بالا آمد از آثار مرحوم سید حسین فزرند سید قریش قزوینی دانسته‌اند اما در الذریعه ج‌ ۷ ، ص ۱۱۳ و ج ۱۶، ص ۲۶۵ مانند سایر محققان[۵] این کتاب را از آثار خود آقا سید قریش دانسته‌اند.

شاگردان آقا سید قریش قزوینی

استاد حجةالاسلام‌والمسلمین وکیلی در یادداشتی با عنوان طریقت عرفانی آیة الحق آقا سید قریش حسینی قزوینی درباره شاگردان ایشان می‌نویسند:

از شاگردان ایشان نگارنده فقط این چند نفر را می‌شناسد:

  • ۱. عارف الهی مرحوم امام‌قلی نخجوانی که وصی و جانشین ایشان است
  • ۲. فرزند ایشان سید جلیل القدر و صاحب کرامات مرحوم آقا سید حسین قزوینی که پس از پدر به شاگردی در نزد مرحوم امام‌قلی نخجوانی رفتند
  • ۳. میر سید علی پدر سید جلال الدین ابوالفضل عنقا که ابتدا از شاگردان مرحوم سید بود و سپس به دامادی ایشان مفتخر شد. (انوار قلوب السالکین، ص۱۰)
  • ۴. از عبارات مرحوم شیخ آقا بزرگ در طبقات به دست میاید که داماد مرحوم آقا سید قریش یعنی مرحوم آشیخ باقر برغانی نیز از اهل معنی بوده است. ایشان در وصف مرحوم شیخ باقر می‌نویسد: «و كان من الأجلاء المرتاضين و الصلحاء المتورعين» و بعید نیست که ایشان نیز شاگرد آقا سید قریش باشند.

از شاگردان مرحوم امام قلی نخجوانی فقط آقا سید حسین قزوینی و مرحوم آیة الله سید حسین قاضی طباطبائی والد معظم حضرت آیة الحق و العرفان آقا سید علی قاضی طباطبائی قدس الله سره را می‌شناسیم و نگارنده از غیر از این بزرگان اثری در تاریخ از این طریقه نیافتم.

وفات آقا سید قریش

مرحوم آقا بزرگ طهرانی در الذریعه ج ۱۶، ص ۲۶۵ وفات ایشان را در سال ۱۲۷۹ و در شهر کربلا دانسته‌اند. [۶]. اما ظاهرا ایشان در قزوین وفات نموده‌اند و بعد پیکر مطهرشان توسط حاکم قزوین با احترام تمام به کربلا منتقل و در مقبرۀ‌ رکن الدوله پسر فتحعلی شاه به خاک سپرده شد.[۷]

مطالب مرتبط

پانویس

۱. در آغاز نسخۀ چاپی این کتاب این بیت درج شده است:

کتاب فضا تو را آب بحر کافی نیست.... که تر کنم سر انگشت و صفحه بشمارم

۲. داستانی است هندی که به جهت اشتمال بر مطالب عالی حکمی و عرفانی مرحوم شیخ صدوق آن را در تتمه کتاب کمال الدین آورده‌اند

۳. طبقات اعلام الشیعة ج‌۱۲ ؛ ص۲۵۲و ۲۵۳

۴. تاریخ حکما و عرفا، ص۲۲۵

۵. برای نمونه رک: مینودر یا باب الجنة قزوین، ص ۳۱۲

۶. همچنین رک: معجم مورخي الشيعة، ج‌ ۲، ص۴۷

۷. مینودر یا باب الجنة قزوین، ص ۳۱۳