کانال تلگرام عرفان و حکمت
عرفان وحکمت
در پرتو قرآن وعترت
دانشنامه
  • مقاله

    بخش مقالات و یادداشتها دربرگیرنده نوشته‌های علمی‌ای است که شرائط درج در بخش دانشنامه را ندارد.
    مقاله متنی علمی است که نسبة طولانی و دارای ارجاعات و تحقیق باشد.
    یادداشت یا فیش متن علمی کوتاهی است که می‌تواند در دراز مدت تأمین کننده محتوای یک مقاله باشد.
  • دانشنامه

    دانشنامه، به ارائه مباحث علمی کلی و جامع مربوط به یک مدخل می‌پردازد.
    منظور از مدخل در اینجا یک اصطلاح (مانند: توحید افعالی، اعیان ثابته و...) یا اسم خاص (کتاب، شخصیت و ...) یا موضوع خاص (مانند: ادله وحدت وجود، تاریخ فلسفه، ...) است که به طور طبیعی در فضای مجازی مورد جستجو قرار می‌گیرد.
    در ذیل مدخل‌ها می‌توانید به فهرست مقالات، یادداشتها و پرسش و پاسخهای مرتبط با آن موضوع نیز دست پیدا کنید. بخشی از محتوای مدخل‌ها برگرفته‌ای از یک متن دیگر است که می‌توانیداز طریق عنوان «متن اصلی» به آن مراجعه کنید.

آقا حسین خوانساری

انتشار: یکشنبه ۵ ذی‌القعده ۱۴۳۵ - بروزرسانی: شنبه ۷ جمادی‌الثانیه ۱۴۳۶
نویسنده: صمد موحد
منبع: دائره المعارف بزرگ اسلامی ، جلد اول، مقاله 288. (پیوند منبع)
فهرست
  • ↓۱- آیة‌الله آقا حسین خوانساری (۱۰۱۶ ـ ۱۰۹۹ ق : ۹۸۶ ـ ۱۰۶۷ ش)
  • ↓۲- اساتید
  • ↓۳- شاگردان و تربيت‎شدگان
  • ↓۴- آثار
  • ↓۵- مآخذ:

آیة‌الله آقا حسین خوانساری (۱۰۱۶ ـ ۱۰۹۹ ق : ۹۸۶ ـ ۱۰۶۷ ش)

آقا حُسَيْنِ خوانْساري، فرزند جمال‎الدين، معروف به محقق خوانساري (۱۰۱۶-۱۰۹۹ق/۱۶۰۷-۱۶۸۸م)، دانشمند، فقيه و حکيم بزرگ شيعي ايراني در دورة صفوي. پيش از رسيدن به سن بلوغ، به قصد کسب معارف و علوم اسلامي به اصفهان رفت و در مدرسۀ خواجه‎ملک که مجمع فضلاي بزرگ آن زمان بود، به تحصيل پرداخت.

اساتید

در اصفهان از محضر استادان بسياري استفاده کرد و به همين جهت خود را «تلميذالبشر» ناميد که اشاره به کثرت استادانش داشته باشد.

آقاحسين علوم عقلي را نزد ميرابوالقاسم فندرسکي، و علوم نقلي را در محضر محمدتقي مجلسي تکميل کرد و از وي اجازۀ روايت گرفت.

از استادان ديگر او محقق سبزواری مؤلف کتاب الذّخيره و حيدربن محمد خوانساري نويسندۀ زبده‎التصانيف را نام برده‎اند. گرچه در دوران تحصيل گرفتار فقر و تنگدستي بود، ولي سرانجام به جايي رسيد که شاه سليمان صفوي جبّة گرانبهاي خود را براي او فرستاد و در يکي از سفرها نيابت سلطنت و رسيدگي به کارهاي کشوري را به وي واگذار کرد.

آقاحسين با وجود جاه و مقام و رفاهي که داشت، همواره پناه بينوايان و تهيدستان بود. او در دانشهاي معقول و منقول تبحّر داشت و به گفتۀ افندي اصفهاني «پشتوانۀ اهل علم» بود (ص ۵۷). وي در آغاز به کلام و فلسفه گرايش داشت، ولي بعدها به فقه و اصول گراييد و در اين رشته معروف شد و رياست علمي و مذهبي زمان بر او مسلّم گرديد. خوانساري گه‎گاه به عربي و فارسي شعر مي‎سرود و منشآت زيبا به هر دو زبان پديد مي‎آورد.

شاگردان و تربيت‎شدگان

وي در هر دو رشتۀ معقول و منقول تدريس مي‎کرد و به همين جهت به «استادالکل في‎الکل» معروف گشت.

شاگردان و تربيت‎شدگان او، که خود از اعلام فقه و حکمت به شمار مي‎رفتند، عبارتند از:

دو فرزندش آقاجمال‎الدين محمد مُحَشّي شرح لمعه و آقارضي‎الدين محمد، محمدصالح خاتون‎آبادي که مدت ۲۰ سال در خدمت او تلمذ کرد، ملاميرزاي شيرواني شارح و محشّي معالم‎الاصول، شيخ‎جعفر قاضي، سيدنعمت‎الله جزايري، محمدبن عبدالفتاح تنکابني معروف به «سراب»، عليرضا شيرازي که شاعري فاضل بود و «تجلّي» تخلص مي‎کرد و نيز ميرزا عبدالله افندي، مؤلف رياض‎العلماء که به گفتة خود شرح اشارات را نزد او خوانده است.

آثار

آقاحسين خوانساري نويسنده‎ای پرکار بود و آثاري فراوان از خود به يادگار گذاشت.

نوشته‎هاي او را مي‎توان به سه دسته تقسيم کرد:

الف ـ آثار چاپي

  • ۱. مشارق‎الشموس في شرح‎الدروس. شرحي است بر کتاب‎الدروس نوشته شهيد اول ابوعبدالله محمدبن مکي عاملي (۷۳۴-۷۸۴ق/۱۳۳۴-۱۳۸۲م). اين کتاب ناتمام است و آقاحسين موفق نشده است از شرح مبحث اخبار ائمه و گفتارهاي فقيهان امامي در هر مبحث (غروي حايري، ۱/۲۳۵)؛ و به گفتة صاحب روضات‎الجنات از لحاظ کثرت تحقيقات کم‎نظير است (۲/۳۵۲). اين کتاب ۲ بار در ۱۳۰۵ و ۱۳۱۱ق/۱۸۸۸ و ۱۸۹۳م در تهران چاپ شده است؛
  • ۲. تعليقه بر حاشيۀ محقق سبزواري. تهران، ۱۳۱۷ق/۱۸۹۹م؛
  • ۳. الرساله في مقدمه‎الواجب، ايران، ۱۳۱۷ق/۱۸۹۹م.
  • ۴. الحاشیه علی شروح الاشارات، قم، ۱۳۸۸ ش

ب ـ آثار خطي

  • ۱. حاشيه بر الهيات شفا؛
  • ۲. رسالۀ اجماع؛ انشاء دربارة حرمت شراب؛
  • ۳. انشاء در تعريف بهار؛
  • ۴. تعريف سخن؛
  • ۵. رساله در خمس؛
  • ۶. حاشيه بر شرح تجريد؛
  • ۷. حاشيه بر مطول؛
  • ۸. شبهۀ طفره؛
  • ۹. حل شک در تقسيم جسم تا بي‎نهايت؛
  • ۱۰. حاشيه بر محاکمات؛
  • ۱۱. حاشيه بر مختصرالاصول؛
  • ۱۲. فايده دربارۀ علم باري تعالي و جز اينها.

آثار خطي او به‎طور گسترده‎اي در کتابخانه‎هاي ايران موجود است و کمتر کتابخانه‎اي است که چند اثر از او را نداشته باشد. ازجمله مي‎توان اين کتابخانه‎ها را برشمرد؛ مرکزي دانشگاه تهران، ملي تهران، ملي ملک، خانقاه نعمت‎اللهي، سپهسالار (سابق)، شوراي ملي (سابق)، رشت، آخوند (همدان)، وزيري (يزد)، فيضيه، آية‎الله مرعشي (قم)، جامع گوهرشاد، آستان‎قدس، دانشکدۀ ادبيات (مشهد).

ج ـ آثار منسوب

  • ۱. المائدة‎السليمانيه، به فارسي، در خوردنيها و نوشيدنيها براي شاه‎سليمان صفوي؛
  • ۲. ترجمۀ صحيفۀ سجاديه به فارسي؛
  • ۳. رساله در جبر و اختيار؛
  • ۴. جواهر و اعراض؛
  • ۵. شرح کافيۀ ابن‎حاجب؛
  • ۶. شرح هيأت فارسي قوشجي؛
  • ۷. رساله در شبهۀ ايمان و کفر؛
  • ۸. رساله در شبهۀ استلزام؛
  • ۹. رساله در تشکيک؛
  • ۱۰. ترجمۀ کتاب نهج‎الحق علّامة حلّي به فارسي براي شاه‎سليمان صفوي؛
  • ۱۱. تفسير سورۀ فاتحه؛
  • ۱۲. حاشيه بر شرح حکمة‎العين.

مآخذ:

آخوند همدان، فهرست خطي، صص ۱۰۱-۱۰۲، ۱۸۷، ۲۲۸؛ آستان‎قدس، فهرست، ۵/۶۱۴-۶۱۵، ۶/۴۹-۵۰، ۹/۳۰۳-۳۰۴؛ آصفيه، فهرست خطّي، ۳/۴۷۶؛ آقابزرگ، الذريعه، ۴/۱۲۶، ۶/۶۷-۶۸، ۱۱۰-۱۱۱، ۱۹۲، ۷/۱۹، ۸/۲۹۹-۲۳۰، ۱۰/۱۹۶-۱۹۷، ۲۱/۲۱، ۲۰۱، ۲۲/۱۰۶، ۲۳/۲۳، ۲۵/۱۳۷؛ آيت‎الله مرعشي، فهرست خطي، ۱/۲۴۲-۲۴۳، ۴/۲۱۰؛ افندي اصفهاني، عبدالله، رياض‎العلماء، قم، مکتبه آيه‎الله‎المرعشي، ۱۴۰۱ق، امين محسن، اعيان‎الشيعه، بيروت، دارالتعارف، ۱۴۰۳ق، ۶/۱۴۸-۱۵۰؛ اهدايي مشکوه، فهرست خطي، ۳/۲۲۸-۲۲۹، ۲۴۲-۲۴۳؛ برکلمان، ذيل، ۲/۵۹۰؛ بغدادي، اسماعيل پاشا، ايضاح‎المکنون، استانبول، ۱۳۶۴ق، ۲/۴۸۵؛ همو، هديه‎العارفين، استانبول، ۱۹۵۱م، ۱/۳۲۴؛ تنکابني، احمد، قصص‎العلماء، تهران، ۱۳۶۴ق، ص ۲۶۵؛ جامع گوهرشاد، فهرست خطي، ۱/۱۰۸-۱۰۹؛ ۴ کتابخانة مشهد، فهرست خطي، ۱/۲۶۶، ۳۶۳؛ حر عاملي، محمدبن حسن، امل‎الآمل، بغداد، مکتبه‎الاندلس، ۱۳۸۵ق، ۲/۱۰۱؛ حلبي، علي‎اصغر، تاريخ فلاسفة ايراني، تهران، زوار، ۱۳۶۱ش، صص ۵۵۶-۵۵۷؛ خانقاه نعمت‎اللهي، فهرست خطي، ص ۱۹۹-۲۰۰؛ خوانساري، محمدباقر، روضات‎الجنات، بيروت، دارالکتب‎العربيه، ۱۳۹۰ق؛ دانشکدة ادبيات مشهد، فهرست خطي، صص ۲۲۶-۲۲۷؛ ۲ کتابخانة مشهد، فهرست خطي، صص ۷۱۰، ۷۱۱، ۷۲۳؛ سپهسالار (سابق)، فهرست خطي ۴/۱۸۲-۱۸۳، ۲۳۸؛ شوراي ملي (سابق)، فهرست خطي، صص ۴۳۲، ۵/۱۰۴-۱۰۸، ۱۶۶-۱۷۴، ۱۹۲-۱۹۷، ۶/۲۰-۲۱، ۷/۳۵۳، ۹ (۱)/۴۲۰، ۹ (۲) ۵۱۴-۵۱۵، ۱۱/۲۴۵-۲۴۶، ۱۲/۲۱-۲۲، ۱۱۰، ۱۱۷، ۱۳/۲۰۰-۲۰۱، ۱۹/۳۳۲؛ غروي حايري، محمدعلي، جامع‎الرواه، بيروت، دارالاضواء، ۱۴۰۳ق؛ فيضيه، فهرست خطي، ۱/۸۵، ۲۴۶؛ قمي، عباس، فوائدالرضويه، تهران، ۱۳۲۷ش؛ کتابخانة رشت و همدان، فهرست خطي، صص ۱۱۱۱، ۱۳۱۳، ۱۳۵۹؛ کتابخانة مرکزي، فهرست خطي، ۷/۹۱، ۴۸۰، ۶۱۰، ۸/۱۵۳، ۳۷۵، ۵۵۴، ۶۰۱، ۶۱۰، ۶۱۶، ۹/۱۱۹۱، ۱۲۱۵، ۱۳۶۳، ۱۴۰۱، ۱۴۱۱، ۱۱/۲۲۹۶، ۱۳/۳۳۵۰-۳۳۵۱، ۱۴/۳۶۷۶؛ کتابخانة مرکزي و مرکز اسناد، فهرست خطي، ۱۶/۳۳۹-۳۴۰، ۳۴۲-۳۳۴، ۳۵۴، ۳۵۹، ۴۲۵، ۴۳۰، ۵۷۴، ۶۴۵، ۶۴۸، ۱۷/۱۲۴، ۵۲۴؛ کحاله، عمررضا، معجم‎المؤلفين، بيروت، داراحياءالتراث‎العربي، ۴/۴۸؛ مامقاني، عبدالله، تنقيح‎المقال، نجف، ۱۳۵۲ق، ۱/۳۲۳؛ مدرس، محمدعلي، ريحانه‎الادب، تبريز، ۱۳۴۶ش، ۵/۲۳۹؛ مشار، خانبابا، فهرست چاپي عربي، ۱۹۳، ۲۹۴-۲۹۵، ۴۵۲، ۴۷۶، ۸۴۵؛ ملي تهران، فهرست خطي، ۷/۸۱، ۳۱۱، ۸/۹۹، ۱۴۵-۱۴۶، ۳۸۵، ۹/۱۸، ۱۰/۵۷۶؛ ملي ملک، فهرست خطي، ۲۲۴، ۲۴۴؛ نوري، ميرزاحسين، مستدرک‎الوسائل، تهران، المکتبه‎الاسلاميه، ۱۳۸۲ق/۳/۳۸۴-۳۸۵، ۴۰۸؛ وزيري يزد، فهرست خطي، ۱/۱۸۲-۱۸۳، ۲/۵۶۹، ۴/۱۳۱۷، ۱۴۰۵.

مربوط به دسته های: قرن نهم تا چهاردهم هجری -