عرفان و حکمت
عرفان و حکمت در پرتو قرآن و عترت
تبیین عقلی و نقلی عرفان و حکمت و پاسخ به شبهات
صفحه‌اصلیدانشنامهمقالاتپرسش پاسختماس با ما
تلگرام

آقا حسین خوانساری

انتشار: یکشنبه ۵ ذی‌القعده ۱۴۳۵- بروزرسانی: شنبه ۷ جمادی‌الثانیه ۱۴۳۶
نویسنده: صمد موحد
منبع: دائره المعارف بزرگ اسلامی ، جلد اول، مقاله 288. (پیوند منبع)
فهرست
  • ↓۱- آیة‌الله آقا حسین خوانساری (۱۰۱۶ ـ ۱۰۹۹ ق : ۹۸۶ ـ ۱۰۶۷ ش)
  • ↓۲- اساتید
  • ↓۳- شاگردان و تربيت‎شدگان
  • ↓۴- آثار
  • ↓۵- مآخذ:

آیة‌الله آقا حسین خوانساری (۱۰۱۶ ـ ۱۰۹۹ ق : ۹۸۶ ـ ۱۰۶۷ ش)

آقا حُسَيْنِ خوانْساري، فرزند جمال‎الدين، معروف به محقق خوانساري (۱۰۱۶-۱۰۹۹ق/۱۶۰۷-۱۶۸۸م)، دانشمند، فقيه و حکيم بزرگ شيعي ايراني در دورة صفوي. پيش از رسيدن به سن بلوغ، به قصد کسب معارف و علوم اسلامي به اصفهان رفت و در مدرسۀ خواجه‎ملک که مجمع فضلاي بزرگ آن زمان بود، به تحصيل پرداخت.

اساتید

در اصفهان از محضر استادان بسياري استفاده کرد و به همين جهت خود را «تلميذالبشر» ناميد که اشاره به کثرت استادانش داشته باشد.

آقاحسين علوم عقلي را نزد ميرابوالقاسم فندرسکي، و علوم نقلي را در محضر محمدتقي مجلسي تکميل کرد و از وي اجازۀ روايت گرفت.

از استادان ديگر او محقق سبزواری مؤلف کتاب الذّخيره و حيدربن محمد خوانساري نويسندۀ زبده‎التصانيف را نام برده‎اند. گرچه در دوران تحصيل گرفتار فقر و تنگدستي بود، ولي سرانجام به جايي رسيد که شاه سليمان صفوي جبّة گرانبهاي خود را براي او فرستاد و در يکي از سفرها نيابت سلطنت و رسيدگي به کارهاي کشوري را به وي واگذار کرد.

آقاحسين با وجود جاه و مقام و رفاهي که داشت، همواره پناه بينوايان و تهيدستان بود. او در دانشهاي معقول و منقول تبحّر داشت و به گفتۀ افندي اصفهاني «پشتوانۀ اهل علم» بود (ص ۵۷). وي در آغاز به کلام و فلسفه گرايش داشت، ولي بعدها به فقه و اصول گراييد و در اين رشته معروف شد و رياست علمي و مذهبي زمان بر او مسلّم گرديد. خوانساري گه‎گاه به عربي و فارسي شعر مي‎سرود و منشآت زيبا به هر دو زبان پديد مي‎آورد.

شاگردان و تربيت‎شدگان

وي در هر دو رشتۀ معقول و منقول تدريس مي‎کرد و به همين جهت به «استادالکل في‎الکل» معروف گشت.

شاگردان و تربيت‎شدگان او، که خود از اعلام فقه و حکمت به شمار مي‎رفتند، عبارتند از:

دو فرزندش آقاجمال‎الدين محمد مُحَشّي شرح لمعه و آقارضي‎الدين محمد، محمدصالح خاتون‎آبادي که مدت ۲۰ سال در خدمت او تلمذ کرد، ملاميرزاي شيرواني شارح و محشّي معالم‎الاصول، شيخ‎جعفر قاضي، سيدنعمت‎الله جزايري، محمدبن عبدالفتاح تنکابني معروف به «سراب»، عليرضا شيرازي که شاعري فاضل بود و «تجلّي» تخلص مي‎کرد و نيز ميرزا عبدالله افندي، مؤلف رياض‎العلماء که به گفتة خود شرح اشارات را نزد او خوانده است.

آثار

آقاحسين خوانساري نويسنده‎ای پرکار بود و آثاري فراوان از خود به يادگار گذاشت.

نوشته‎هاي او را مي‎توان به سه دسته تقسيم کرد:

الف ـ آثار چاپي

  • ۱. مشارق‎الشموس في شرح‎الدروس. شرحي است بر کتاب‎الدروس نوشته شهيد اول ابوعبدالله محمدبن مکي عاملي (۷۳۴-۷۸۴ق/۱۳۳۴-۱۳۸۲م). اين کتاب ناتمام است و آقاحسين موفق نشده است از شرح مبحث اخبار ائمه و گفتارهاي فقيهان امامي در هر مبحث (غروي حايري، ۱/۲۳۵)؛ و به گفتة صاحب روضات‎الجنات از لحاظ کثرت تحقيقات کم‎نظير است (۲/۳۵۲). اين کتاب ۲ بار در ۱۳۰۵ و ۱۳۱۱ق/۱۸۸۸ و ۱۸۹۳م در تهران چاپ شده است؛
  • ۲. تعليقه بر حاشيۀ محقق سبزواري. تهران، ۱۳۱۷ق/۱۸۹۹م؛
  • ۳. الرساله في مقدمه‎الواجب، ايران، ۱۳۱۷ق/۱۸۹۹م.
  • ۴. الحاشیه علی شروح الاشارات، قم، ۱۳۸۸ ش

ب ـ آثار خطي

  • ۱. حاشيه بر الهيات شفا؛
  • ۲. رسالۀ اجماع؛ انشاء دربارة حرمت شراب؛
  • ۳. انشاء در تعريف بهار؛
  • ۴. تعريف سخن؛
  • ۵. رساله در خمس؛
  • ۶. حاشيه بر شرح تجريد؛
  • ۷. حاشيه بر مطول؛
  • ۸. شبهۀ طفره؛
  • ۹. حل شک در تقسيم جسم تا بي‎نهايت؛
  • ۱۰. حاشيه بر محاکمات؛
  • ۱۱. حاشيه بر مختصرالاصول؛
  • ۱۲. فايده دربارۀ علم باري تعالي و جز اينها.

آثار خطي او به‎طور گسترده‎اي در کتابخانه‎هاي ايران موجود است و کمتر کتابخانه‎اي است که چند اثر از او را نداشته باشد. ازجمله مي‎توان اين کتابخانه‎ها را برشمرد؛ مرکزي دانشگاه تهران، ملي تهران، ملي ملک، خانقاه نعمت‎اللهي، سپهسالار (سابق)، شوراي ملي (سابق)، رشت، آخوند (همدان)، وزيري (يزد)، فيضيه، آية‎الله مرعشي (قم)، جامع گوهرشاد، آستان‎قدس، دانشکدۀ ادبيات (مشهد).

ج ـ آثار منسوب

  • ۱. المائدة‎السليمانيه، به فارسي، در خوردنيها و نوشيدنيها براي شاه‎سليمان صفوي؛
  • ۲. ترجمۀ صحيفۀ سجاديه به فارسي؛
  • ۳. رساله در جبر و اختيار؛
  • ۴. جواهر و اعراض؛
  • ۵. شرح کافيۀ ابن‎حاجب؛
  • ۶. شرح هيأت فارسي قوشجي؛
  • ۷. رساله در شبهۀ ايمان و کفر؛
  • ۸. رساله در شبهۀ استلزام؛
  • ۹. رساله در تشکيک؛
  • ۱۰. ترجمۀ کتاب نهج‎الحق علّامة حلّي به فارسي براي شاه‎سليمان صفوي؛
  • ۱۱. تفسير سورۀ فاتحه؛
  • ۱۲. حاشيه بر شرح حکمة‎العين.

مآخذ:

آخوند همدان، فهرست خطي، صص ۱۰۱-۱۰۲، ۱۸۷، ۲۲۸؛ آستان‎قدس، فهرست، ۵/۶۱۴-۶۱۵، ۶/۴۹-۵۰، ۹/۳۰۳-۳۰۴؛ آصفيه، فهرست خطّي، ۳/۴۷۶؛ آقابزرگ، الذريعه، ۴/۱۲۶، ۶/۶۷-۶۸، ۱۱۰-۱۱۱، ۱۹۲، ۷/۱۹، ۸/۲۹۹-۲۳۰، ۱۰/۱۹۶-۱۹۷، ۲۱/۲۱، ۲۰۱، ۲۲/۱۰۶، ۲۳/۲۳، ۲۵/۱۳۷؛ آيت‎الله مرعشي، فهرست خطي، ۱/۲۴۲-۲۴۳، ۴/۲۱۰؛ افندي اصفهاني، عبدالله، رياض‎العلماء، قم، مکتبه آيه‎الله‎المرعشي، ۱۴۰۱ق، امين محسن، اعيان‎الشيعه، بيروت، دارالتعارف، ۱۴۰۳ق، ۶/۱۴۸-۱۵۰؛ اهدايي مشکوه، فهرست خطي، ۳/۲۲۸-۲۲۹، ۲۴۲-۲۴۳؛ برکلمان، ذيل، ۲/۵۹۰؛ بغدادي، اسماعيل پاشا، ايضاح‎المکنون، استانبول، ۱۳۶۴ق، ۲/۴۸۵؛ همو، هديه‎العارفين، استانبول، ۱۹۵۱م، ۱/۳۲۴؛ تنکابني، احمد، قصص‎العلماء، تهران، ۱۳۶۴ق، ص ۲۶۵؛ جامع گوهرشاد، فهرست خطي، ۱/۱۰۸-۱۰۹؛ ۴ کتابخانة مشهد، فهرست خطي، ۱/۲۶۶، ۳۶۳؛ حر عاملي، محمدبن حسن، امل‎الآمل، بغداد، مکتبه‎الاندلس، ۱۳۸۵ق، ۲/۱۰۱؛ حلبي، علي‎اصغر، تاريخ فلاسفة ايراني، تهران، زوار، ۱۳۶۱ش، صص ۵۵۶-۵۵۷؛ خانقاه نعمت‎اللهي، فهرست خطي، ص ۱۹۹-۲۰۰؛ خوانساري، محمدباقر، روضات‎الجنات، بيروت، دارالکتب‎العربيه، ۱۳۹۰ق؛ دانشکدة ادبيات مشهد، فهرست خطي، صص ۲۲۶-۲۲۷؛ ۲ کتابخانة مشهد، فهرست خطي، صص ۷۱۰، ۷۱۱، ۷۲۳؛ سپهسالار (سابق)، فهرست خطي ۴/۱۸۲-۱۸۳، ۲۳۸؛ شوراي ملي (سابق)، فهرست خطي، صص ۴۳۲، ۵/۱۰۴-۱۰۸، ۱۶۶-۱۷۴، ۱۹۲-۱۹۷، ۶/۲۰-۲۱، ۷/۳۵۳، ۹ (۱)/۴۲۰، ۹ (۲) ۵۱۴-۵۱۵، ۱۱/۲۴۵-۲۴۶، ۱۲/۲۱-۲۲، ۱۱۰، ۱۱۷، ۱۳/۲۰۰-۲۰۱، ۱۹/۳۳۲؛ غروي حايري، محمدعلي، جامع‎الرواه، بيروت، دارالاضواء، ۱۴۰۳ق؛ فيضيه، فهرست خطي، ۱/۸۵، ۲۴۶؛ قمي، عباس، فوائدالرضويه، تهران، ۱۳۲۷ش؛ کتابخانة رشت و همدان، فهرست خطي، صص ۱۱۱۱، ۱۳۱۳، ۱۳۵۹؛ کتابخانة مرکزي، فهرست خطي، ۷/۹۱، ۴۸۰، ۶۱۰، ۸/۱۵۳، ۳۷۵، ۵۵۴، ۶۰۱، ۶۱۰، ۶۱۶، ۹/۱۱۹۱، ۱۲۱۵، ۱۳۶۳، ۱۴۰۱، ۱۴۱۱، ۱۱/۲۲۹۶، ۱۳/۳۳۵۰-۳۳۵۱، ۱۴/۳۶۷۶؛ کتابخانة مرکزي و مرکز اسناد، فهرست خطي، ۱۶/۳۳۹-۳۴۰، ۳۴۲-۳۳۴، ۳۵۴، ۳۵۹، ۴۲۵، ۴۳۰، ۵۷۴، ۶۴۵، ۶۴۸، ۱۷/۱۲۴، ۵۲۴؛ کحاله، عمررضا، معجم‎المؤلفين، بيروت، داراحياءالتراث‎العربي، ۴/۴۸؛ مامقاني، عبدالله، تنقيح‎المقال، نجف، ۱۳۵۲ق، ۱/۳۲۳؛ مدرس، محمدعلي، ريحانه‎الادب، تبريز، ۱۳۴۶ش، ۵/۲۳۹؛ مشار، خانبابا، فهرست چاپي عربي، ۱۹۳، ۲۹۴-۲۹۵، ۴۵۲، ۴۷۶، ۸۴۵؛ ملي تهران، فهرست خطي، ۷/۸۱، ۳۱۱، ۸/۹۹، ۱۴۵-۱۴۶، ۳۸۵، ۹/۱۸، ۱۰/۵۷۶؛ ملي ملک، فهرست خطي، ۲۲۴، ۲۴۴؛ نوري، ميرزاحسين، مستدرک‎الوسائل، تهران، المکتبه‎الاسلاميه، ۱۳۸۲ق/۳/۳۸۴-۳۸۵، ۴۰۸؛ وزيري يزد، فهرست خطي، ۱/۱۸۲-۱۸۳، ۲/۵۶۹، ۴/۱۳۱۷، ۱۴۰۵.

مربوط به دسته های:قرن نهم تا چهاردهم هجری -