کانال تلگرام عرفان و حکمت
عرفان وحکمت
در پرتو قرآن وعترت
دانشنامه
  • مقاله

    بخش مقالات و یادداشتها دربرگیرنده نوشته‌های علمی‌ای است که شرائط درج در بخش دانشنامه را ندارد.
    مقاله متنی علمی است که نسبة طولانی و دارای ارجاعات و تحقیق باشد.
    یادداشت یا فیش متن علمی کوتاهی است که می‌تواند در دراز مدت تأمین کننده محتوای یک مقاله باشد.
  • دانشنامه

    دانشنامه، به ارائه مباحث علمی کلی و جامع مربوط به یک مدخل می‌پردازد.
    منظور از مدخل در اینجا یک اصطلاح (مانند: توحید افعالی، اعیان ثابته و...) یا اسم خاص (کتاب، شخصیت و ...) یا موضوع خاص (مانند: ادله وحدت وجود، تاریخ فلسفه، ...) است که به طور طبیعی در فضای مجازی مورد جستجو قرار می‌گیرد.
    در ذیل مدخل‌ها می‌توانید به فهرست مقالات، یادداشتها و پرسش و پاسخهای مرتبط با آن موضوع نیز دست پیدا کنید. بخشی از محتوای مدخل‌ها برگرفته‌ای از یک متن دیگر است که می‌توانیداز طریق عنوان «متن اصلی» به آن مراجعه کنید.

آقا جمال خوانساری

انتشار: یکشنبه ۵ ذی‌القعده ۱۴۳۵ - بروزرسانی: شنبه ۷ جمادی‌الثانیه ۱۴۳۶
نویسنده: محمد کاظم موسوی بجنوردی
منبع: دائره المعارف بزرگ اسلامی ، جلد اول، مقاله 286 (پیوند منبع)
فهرست
  • ↓۱- آیة‌الله آقا جمال الدین محمد خوانساری (م ۱۱۲۵ ق : ۱۰۹۲ ش)
  • ↓۲- آثار
  • ↓۳- مآخذ

آیة‌الله آقا جمال الدین محمد خوانساری (م ۱۱۲۵ ق : ۱۰۹۲ ش)

آقاجَمالِ خوانْساري ، جمال‎الدّين محمدبن حسين‎بن محمد (م ۱۱۲۵ق/۱۷۱۳م)، محدث، اصولي، حکيم، متکلم و فقيه امامي ايراني. وي در حوزۀ علميۀ اصفهان نزد پدرش، آقاحسين محقق خوانساري، دايي‎اش، ملامحمدباقر محقق سبزواري نويسندۀ ذخيره و ملامحمدتقي مجلسي (هـ م م) درس خواند و سپس در همان حوزه به تدريس معقول و منقول پرداخت.

آقاجمال از علماي طراز اول و مدرّسان برجستۀ آن دوران اصفهان شمرده مي‎شد، به گونه‎اي که در زمان خود رياست حوزۀ تدريس اصفهان را به عهده داشت (مهدوي، ۲۳۸) و افرادي چون آقامحمّد اکمل اصفهاني و ملارفيع مشهدي (هـ م م) از شاگردان وي بودند.

در مقام روايي او گفته شده که از ملامحمدتقي مجلسي اجازۀ نقل حديث داشته است (تنکابني، ۲۶۵). اردبيلي او را رفيع‎الشأن و از راويان فقه خوانده است (۱/۱۶۴). شيخ‎يوسف بحراني صاحب‎الحدائق او را از مشايخ خود در نقل حديث برشمرده است (لؤلؤه‎البحرين، ۹۰). آقاجمال عالمي نکته‎سنج بود و طبعي ظريف داشت و بسيار پرکار بود، به گونه‎اي که خوانساري صاحب روضات‎الجنات او را بسيار ستوده است (۲/۲۱۴). به نظر مي‎رسد نفوذ او در مردم به گونه‎اي بوده که پادشاهان صفوي معاصرش به او ابراز ارادت مي‎کرده‎اند و با عطاياي خود او را مي‎نواخته‎اند. او از کمک به مردم دريغ نمي‎کرد و مورد مراجعۀ خاص و عام بود.

مشهور است که وي کتاب کلثوم‎ننه يا عقائدالنّساء را، که در آن رسوم و پندارهاي معمول ميان زنان آن روزگار ايران را به نقد کشيده، تأليف کرده است.

مامقاني درگذشت او را در ۱۱۲۱ق/۱۷۰۹م مي‎داند (۱/۲۳۰) که درست به نظر نمي‎رسد. او را در آرامگاه پدرش، که به وسيلۀ شاه سليمان صفوي در تخته فولاد اصفهان ساخته شده بود، به خاک سپردند (حرّ عاملي، ۲/۵۷).


آثار

آقا جمال داراي آثار بسيار و سودمند بوده که برخي از آنها به چاپ رسيده و تقريباً همة آنها در کتابخانه‎هاي ايران (و بعضاً بيرون از ايران) موجود است. آنچه به نظر آمده، به شرح زير است:


۱. اصول‎الدّين، در يک مقدمه و ۵ باب، هر باب دربارة يکي از اصول. نسخه‎هاي خطي آن در کتابخانه‎هاي: آستان‎قدس (فهرست، ۱۱/۲۰)، شوراي ملي سابق (فهرست خطي، ۱۶/۲۵۳) و وزيري يزد (فهرست خطي، ۳/۹۵۴) موجود است؛

۲. اعتقادات، کتابخانة مرکزي (فهرست خطي، ۹/۹۵۱) و کتابخانة مرکزي و مرکز اسناد (فهرست خطي، ۱۶/۲۷۸)؛

۳. تاج‎التّراجم يا موائدالرّحمن، موزة بريتانيا (فهرست، ۳۴۹) که در بمبئي با چاپ سنگي به چاپ رسيده است؛

۴. ترجمة الفصول‎المختاره من‎العيون والمحاسن، آستان‎قدس (فهرست، ۱۱/۶۶)، اهدايي مشکوه (فهرست خطي، ۳ (۱)/۵۶۵)، ملي ملك (فهرست خطي، ۲/۱۳۹)؛

۵. ترجمة مفتاح‎الفلاح، آخوند همدان (فهرست خطي، ۱۴)، آستان‎قدس (فهرست، ۶/۲۲۱-۲۲۲). آصفيه (فهرست خطي، ۱/۱۹)، آيت‎الله مرعشي (فهرست خطي، ۳/۲۰)، اهدايي مشکوه (فهرست خطي، ۱/۳۹) تربيت تبريز (فهرست خطي، ۹، ۱۰)، سپهسالار سابق (فهرست خطي، ۱/۴۲۶)، سلطنتي سابق (فهرست خطي، ۱۴۱-۱۴۲)، عمومي اصفهان (فهرست خطي، ۱/۷۰)، فيضية قم (فهرست خطي، ۲/۳۵)، کتابخانة رشت (عمومي رشت و همدان فهرست خطي، ۱۱۰۱)، کتابخانة مرکزي (فهرست خطي، ۱۱، ۱۲/۸۱۷)، کتابخانة مرکزي و مرکز اسناد (فهرست خطي، ۱۶/۴)، کتابخانة ملي (فهرست خطي، ۱/۳۰۰)، گوهرشاد (فهرست خطي، ۱/۳۲۷)، سناي سابق (فهرست خطي، ۱/۳۸۶)، مسجد اعظم قم (فهرست خطي، ۸۲)، ملي ملک (فهرست خطي، ۲/۱۴۳)، موزة ملي پاکستان (فهرست خطي، ۸۸۵) و وزيري يزد (فهرست خطي، ۴/۱۲۲۰) که در ۱۳۰۴ق/۱۸۸۷م در بمبئي، و سپس در ۱۳۱۰ق/۱۸۹۲م در مصر به چاپ رسيده است؛

۶. حاشيه بر حاشيۀ شرح جديد تجريد، آخوند همدان (فهرست خطي، ۳۷۳)، آستان‎قدس (فهرست، ۱/۳۴)، اهدايي مشکوه (فهرست خطي، ۳ (۱)/۲۳۰)، دانشگاه لوس‎آنجلس (نشرية کتابخانه‎هاي مرکزي و مرکز اسناد، ۱۱، ۱۲/۱۹۶)، زنجاني (فهرست خطي کتابخانة شخصي، ۲۲۹)، سپهسالار سابق (فهرست خطي، ۲/۱۸۵)، شوراي ملي سابق (فهرست خطي، ۹/۵۴۸-۵۴۹)، کتابخانة مرکزي (فهرست خطي، ۸/۶۴)، کتابخانة ملي (فهرست خطي، ۱۰/۲۹۷-۲۹۸)، فيضية قم (فهرست خطي، ۱/۱۳۲)، مسجد اعظم قم (فهرست خطي، ۴۴۶) و وزيري يزد (فهرست خطي، ۱/۳۹۸)؛

۷. حاشيه بر شرح لمعه، آخوند همدان (فهرست خطي، ۱۰۰)، آستان‎قدس (فهرست، ۲/۴۳)، سپهسالار سابق (فهرست خطي، ۲/۲۰۱)، شوراي ملي سابق (فهرست خطي، ۷/۸۹)، فيضية قم (فهرست خطي، ۱/۸۰) کتابخانة رشت (عمومي رشت و همدان فهرست خطي، ۱۱۱۱) کتابخانة مرکزي (فهرست خطي، ۱۲/۲۷۲۸) کتابخانة مرکزي و مرکز اسناد (فهرست خطي، ۱۶/۳۰۲) مسجداعظم قم (فهرست خطي، ۱۳۴) معارف تهران (فهرست خطي، ۸۵) ملي فارس (فهرست خطي، ۱/۷-۷۱) ملي ملک (فهرست خطي، ۱/۲۲۷) نوربخش (فهرست خطي، ۱/۴۷) وزيري يزد (فهرست خطي، ۳/۱۰۳۵)؛

۸. حاشيه علي شرح‎المختصر، آخوند همدان (فهرست خطي، ۹۸) آستان‎قدس (فهرست، ۶/۲۶) دانشگاه لوس‎آنجلس (نشرية کتابخانه‎هاي مرکزي و مرکز اسناد، ۱۱، ۱۲/۲۰۳) سپهسالار سابق (فهرست خطي، ۲/۲۳۱) شوراي ملي سابق (فهرست خطي، ۱۲/۱۲۷) کتابخانة مرکزي (فهرست خطي، ۹/۹۵۲) کتابخانة مرکزي و مرکز اسناد (فهرست خطي، ۱۶/۹۹) مسجد اعظم قم (فهرست خطي، ۱۴۱) ملي فارس (فهرست خطي، ۱/۸۸-۸۹) ملي ملک (فهرست خطي، ۱/۲۳۶)؛

۹. حاشيه‎علي‎الشفاء، اهدايي مشکوه (فهرست خطي، ۳ (۱) ۲۴۳). شوراي ملي سابق (فهرست خطي، ۵/۱۷۷)؛

۱۰. ترجمة شرح غررالحکم، آستان‎قدس (فهرست، ۲/۴۵) آستانه قم (فهرست خطي، ۲/۸۹) سپهسالار سابق (فهرست خطي، ۲/۳۴-۳۵) شوراي ملي سابق (فهرست خطي، ۶/۱۳) گنج بخش (فهرست خطي، ۲/۹۴۹-۹۵۰) مسجد اعظم قم (فهرست خطي، ۲۵۴)؛

۱۱. رساله در جبر و اختيار، شوراي ملي سابق (فهرست خطي، ۱۴/۱۱۷)؛

۱۲. رساله في صلوه‎الجمعه، شوراي ملي سابق (فهرست خطي، ۱۳/۲۰۲-۲۰۳)، کتابخانة مرکزي و مرکز اسناد (فهرست خطي، ۱۶/۳۹۳) کتابخانة مرکزي (فهرست خطي، ۱۳/۳۳۹۴-۳۳۹۵)؛ اهدايي مشکوه (فهرست خطي، ۵/۱۷۵۵-۱۷۵۶) آيت‎الله مرعشي (فهرست خطي، ۸/۲۲۶-۲۲۷)؛

۱۳. رساله في‎الطينه، کتابخانة مرکزي (فهرست خطي، ۹/۱۳۳۶، ۱۳/۳۳۴۸-۳۳۴۹، ۳۵۶۷، ۱۵/۴۲۳۲)، کتابخانة مرکزي و مرک اسناد (فهرست خطي، ۱۷/۲۳۵)؛

۱۴. رساله في کراهه‎العادات و انها باعتبار وصفهالابذاتها، وزيري يزد (فهرست خطي، ۳/۱۰۳۵)؛

۱۵. رساله در نيّت، کتابخانة مرکزي (فهرست خطي، ۱۶/۵۹۳)، وزيري يزد (فهرست خطي، ۴/۱۴۴۰)؛

۱۶. کلثوم‎ننه يا عقايدالنساء، کتابخانة مرکزي (فهرست خطي، ۱۲/۲۸۰۴-۲۸۰۵)، سپهسالار سابق (فهرست خطي، ۵/۴۴۲)؛ گنج‎بخش (فهرست خطي، ۲/۹۵۷، ۹۵۸)، خيرپور گواجرانواله و خواجه‎محمد مرتضي (فهرست مشترک، ۴/۲۴۰۹)؛

۱۷. منشآت، کتابخانة مرکزي (فهرست خطي، ۹/۱۳۶۳).

مآخذ

  • ۱. اردبيلي، محمدبن علي، جامع‎الرّواه، بيروت، دارالأضواء، ۱۴۰۳ق؛
  • ۲. افندي اصفهاني، ميرزاعبدالله، رياض‎العلما، به کوشش محمود مرعشي و احمد حسيني، قم، کتابخانة آيت‎الله مرعشي، ۱۴۰۱ق، ۲/۵۹؛
  • ۳. بحراني، يوسف، لؤلؤه‎البحرين، به کوشش محمدصادق بحرالعلوم، قم، موسسة آل‎البيت؛ تنکابني، ميرزامحمد، قصص‎العلماء، تهران، اسلاميه؛
  • ۴. حر عاملي، محمدبن حسن، امل‎الآمل، به کوشش احمد حسيني، قم، دارالکتب‎الاسلامي، ۱۳۶۲ش؛
  • ۵. خوانساري، محمدباقر، روضات‎الجنات، به کوشش اسدالله اسماعيليان، تهران، ۱۳۹۰ق؛
  • ۶. مامقاني، عبدالله، تنقيح‎المقال، نجف، المطبعه‎المرتضويه، ۱۳۴۹ق؛ مهدوي، مصلح‎الدين، تذکره‎القبور، اسفهان، ثقفي، ۱۳۴۹ش؛
  • ۷. نوري طبرسي، حسين، مستدرک‎الوسايل، به کوشش محمدرضا نوري نجفي، تهران، ۱۳۲۱ق، ص ۳۸۴؛ نيز:
  • ۸. Edwards, Edward, M. A. A., catalogue of the Perrsian Printed Books in the British Museum, Lomdon, ۱۹۲۲, p. ۳۴۹.
مربوط به دسته های: قرن نهم تا چهاردهم هجری -